«مهمانی شام»؛ وقتی زنان فراموششده به مرکز تاریخ هنر بازمیگردند
اثر فمینیستی «مهمانی شام» از جودی شیکاگو، با گرامیداشت نام ۹۹۹ زن از دورهها و حوزههای مختلف، روایت مردمحور تاریخ هنر را به چالش میکشد و زنان را از حاشیه به مرکز تاریخ و فرهنگ میآورد.
مركز خبر- در طول تاریخ، مفاهیمی مانند «نابغه» و «استعداد برتر» در هنر، اغلب با هنرمندان مرد گره خوردهاند. زنان هنرمند برای پذیرفته شدن آثارشان و دستیابی به دیدهشدن، در مقایسه با مردان ناچار بودهاند مبارزه بسیار بیشتری کنند. جودی شیکاگو، از چهرههای پیشگام هنر فمینیستی، به این نابرابری با اثر «مهمانی شام» (The Dinner Party) پاسخ داد؛ اثری که یکی از مهمترین آثار فمینیستی در تاریخ هنر به شمار میرود.
این اثر حاصل پنج سال کار، از سال ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۹، است و امروز بهطور دائمی در مرکز هنر فمینیستی الیزابت ای. سکلر در موزه بروکلین به نمایش گذاشته شده است. اثر شیکاگو زنانی را که در طول تاریخ، دستاوردها و نقشهایشان به حاشیه رانده شده، به مرکز هنر میآورد. ایده اصلی اثر بر این پایه شکل گرفته است که زنانی که قرنها با آمادهکردن غذا برای مردان و چیدن سفره پیوند خوردهاند، این بار بر سر سفرهای که به نام خودشان برپا شده، مورد تجلیل قرار گیرند. شیکاگو در قالب یک شام نمادین، زنانی را که در تاریخ اثرگذار بودهاند اما دستاوردهایشان نادیده گرفته شده است، بهعنوان مهمانان ویژه این سفره گرد هم میآورد.
نام ۹۹۹ زن در این اثر گرامی داشته شده است
این میز بزرگ مثلثیشکل روی سطحی سرامیکی به نام «کف میراث» قرار گرفته است. در هر یک از سه ضلع میز، ۱۳ جایگاه برای زنان در نظر گرفته شده است. برای هر مهمان، مجموعهای شامل جامی طلایی، چنگال، چاقو، قاشق، بشقاب چینی و رومیزی گلدوزیشده طراحی شده است. ۳۹ زنی که در اطراف میز قرار گرفتهاند، نماینده زنانی هستند که در دورههای مختلف تاریخی و در حوزههای گوناگون نقشهای مهمی ایفا کردهاند. همچنین در این اثر، «کف میراث» بهطور نمادین یادآور نام ۹۹۹ زن شناختهشده یا فراموششده در طول تاریخ است.
بخش نخست میز به بازنمایی زنان در تاریخ هستی و اسطورهشناسی اختصاص دارد. مادر زمین، ایزدبانوان باروری، ایشتار، الهه باروری بابلی، کالی، الهه انرژی بیپایان در آیین هندو، سوفیا، الهه خرد، آمازونها، یهودیت که با بریدن سر هولوفرنس، سردار آشوری، بنیاسرائیل را نجات داد و همچنین ساپفو، شاعر یونانی، از جمله زنانی هستند که در این بخش جای گرفتهاند. در بخش دوم، زنانی از حوزههای هنر، ادبیات، پزشکی و جنگ حضور دارند و بخش سوم به زنانی اختصاص دارد که در مبارزه برای حقوق زنان، حقوق اساسی و مسئله هویت نقش مهمی ایفا کردهاند.
«مهمانی شام» تنها با هدف یادآوری زنانی که در طول تاریخ فراموش شدهاند شکل نگرفته است؛ این اثر همچنین جایگاه زنان را در سنتهای فکری مردسالارانه، زبان و روایتهای دینی به چالش میکشد. شیکاگو و هنرمندانی که در جنبش هنر فمینیستی فعالیت میکردند، از طریق آثار خود تلاش کردند درباره دیدهشدن تاریخی و فرهنگی زنان در جامعه آگاهی ایجاد کنند.
استقبال گسترده از این اثر در نخستین دوره نمایش نیز نشاندهنده تأثیر آن بود. «مهمانی شام» طی سه ماه نمایش، بیش از ۱۰۰ هزار بازدیدکننده داشت و پس از آن در شهرها و کشورهای مختلف به نمایش درآمد و میلیونها نفر از آن دیدن کردند.
اثر جودی شیکاگو بر این نکته تأکید دارد که زنان نباید تنها موضوع هنر، بلکه بهعنوان سازندگان و کنشگران تاریخ هنر نیز دیده شوند. هنر فمینیستی با گشودن این فضا، به زنان هنرمند امکان داد قالبهایی را که گفتمان مردسالار برای آنان تعیین کرده بود، به چالش بکشند و تغییر دهند و درباره این مسائل آزادانه گفتوگو کنند. افزایش حضور زنان در تاریخ هنر همچنین زمینه را برای بازاندیشی در تصویر «زن ضعیف و منفعل» فراهم کرد؛ تصویری که قرنها بازتولید شده است.
«مهمانی شام» همچنان یکی از قدرتمندترین و ماندگارترین نمادهای این تحول به شمار میرود و جایگاه خود را در تاریخ هنر حفظ کرده است.