از دیوارهای خاکستری تا گالریهای شهری؛ روایت دختران هنرمند بغداد
گروه «اثر پروانه» بر این باور است که یک لمس هنری کوچک میتواند تغییری بزرگ بیافریند. از همین رو، دختران جوان عراقی با تبدیل دیوارها، خیابانها و مدارس به فضاهایی سرشار از زیبایی و امید، در تلاشاند تا روح تازهای به جامعه ببخشند.
رجاء حمید رشید
عراق - با قلممویی رنگارنگ و رؤیایی بزرگ، دختران گروه «اثر پروانه» دیوارهای مدارس، خیابانها و میدانهای عمومی بغداد را به نمایشگاههای هنری روباز تبدیل کردهاند؛ آثاری که در میان رنگهای خود پیامهای آگاهیبخش را جای داده و جلوههای میراث و هویت عراقی را حفظ میکنند. آنان از طریق ابتکارهای داوطلبانه تصمیم گرفتهاند زیبایی شهر را نقطهی آغاز کار خود قرار دهند و نقاشیهای دیواری را به حافظهای بصری تبدیل کنند که تاریخ مکان را روایت کرده و ارزشهای تعلق و هویت را تقویت میکند. این دختران باور دارند که تغییر از یک پروژهی کوچک آغاز میشود، اما میتواند اثری بزرگ بر جامعه بر جای بگذارد.
اثری که از یک ایده آغاز شد
فاطمه یوسف، فارغالتحصیل رشتهی علوم رایانه، تأکید کرد که نام گروه «اثر پروانه» از نظریهی «اثر پروانه» الهام گرفته شده است؛ نظریهای که میگوید بال زدن یک پروانه، با وجود سادگی، میتواند در آیندهای دور تأثیری بزرگ بر جای بگذارد.
او گفت انتخاب این نام بازتابدهندهی پیام گروه است؛ پیامی مبتنی بر این باور که کارهای کوچک و ساده قادرند تغییری بزرگ در جامعه ایجاد کنند. او افزود: «میخواهیم این پیام را برسانیم که اثر ما، هرچند کوچک به نظر برسد، میتواند زیبایی را گسترش دهد و ردپایی مثبت برای آینده بر جای بگذارد. آرزو داریم کشورمان زیباتر و رنگینتر شود و خیابانها، میدانهای عمومی و مدارس به مکانهایی زیباتر تبدیل شوند؛ زیباییای که بر روحیهی مردم، بهویژه کودکان، اثر بگذارد.»
او توضیح داد اعضای گروه با اشتیاق فراوان فعالیت میکنند و هنر را پیامی انسانی و ملی میدانند. به گفتهی او، آنان میخواهند همانند زنان خلاق عراقی، از جمله معمار برجستهی فقید زها حدید که با طرحهای خود نام عراق را در سراسر جهان ماندگار کرد، اثری ماندگار بر جای بگذارند.
وی افزود که گروه در تمامی آثار خود تلاش میکند فرهنگ بغداد و میراث مردمی آن را به تصویر بکشد، کوچههای قدیمی و بناهای تاریخی را زنده کند و همچنین شخصیتهای عراقی تأثیرگذار، دانشمندان، اندیشمندان، نویسندگان و هنرمندان برجسته را که در پیشرفت جامعهی عراق نقش داشتهاند، گرامی بدارد.
او خاطرنشان کرد فعالیت گروه تنها به نقاشی دیواری در خیابانها و میدانهای عمومی محدود نمیشود، بلکه مدارس را نیز دربر میگیرد. اعضای گروه با تزئین دیوارها و حیاط مدارس با نقاشیهای آموزشی و آگاهیبخش، دانشآموزان را به درس، مدرسه و موفقیت تشویق میکنند و با استفاده از رنگهای شاد، روحیهی آنان را نیز بهبود میبخشند.
وی افزود بیشتر اعضای گروه را زنان و کودکان تشکیل میدهند و این گروه که نزدیک به پنجاه دختر جوان را دربر میگیرد، حدود نه سال است که بهصورت داوطلبانه فعالیت میکند.
او گفت اعضای گروه از طریق شبکههای اجتماعی با یکدیگر آشنا شدهاند و علاقهی شدیدش به نقاشی، انگیزهی اصلی پیوستنش به این گروه بوده است. یکی از دوستانش که عضو گروه بود، از علاقهی او به نقاشی آگاه بود و ابتدا او را برای تماشای فعالیتهای گروه دعوت کرد و سپس بهطور رسمی به عضویت گروه درآمد.
فاطمه یوسف گفت: «در میان اعضای گروه احساس کردم جای واقعیام همینجاست، زیرا به پیام آن ایمان دارم و میخواهم اثری زیبا در جامعه بر جای بگذارم. خوشحالم که همچنان در کنار آنان فعالیت میکنم تا این پیام را برسانیم که حفظ جامعه و میهن وظیفهی همگان است و توجه به پاکیزگی و زیبایی از درون خانواده آغاز میشود؛ خانوادهای که پایهی اصلی پرورش انسان شایسته است. اگر خانواده اصلاح شود، کل جامعه نیز اصلاح خواهد شد.»
او تأکید کرد تمامی فعالیتهای گروه کاملاً داوطلبانه و بدون دریافت دستمزد انجام میشود و گاهی تنها مبلغی نمادین دریافت میکنند. با وجود دشواری شرایط، بهویژه گرمای شدید تابستان، اعضای گروه هرگز از ادامهی فعالیت بازنماندهاند.
وی افزود: «از کودکی، مادرانمان به ما آموختند که زن شریک اصلی در خدمت به جامعه است و میتواند برای پیشرفت آن از خودگذشتگی کند. به همین دلیل باور داریم که زنان نقشی محوری در سازندگی، توسعه و خدمت به میهن دارند.»
هنر در خدمت جامعه
مها مؤید جمیل، فارغالتحصیل دانشکدهی هنرهای زیبا، نیز گفت پس از دنبال کردن صفحهی گروه «اثر پروانه» در فیسبوک به این گروه پیوسته است و از همان ابتدا ایده و پیامهای انسانی آن توجهش را جلب کرد.
او افزود: «پس از پیوستن به گروه و همکاری با اعضای آن، احساس کردم کاری مفید برای جامعه انجام میدهم، زیرا این فعالیت پیامی ارزشمند دارد و در عین حال لذتبخش است. وقتی یک هنرمند اثر هنرش را در فضاهای عمومی میبیند، احساس رضایت عمیقی پیدا میکند.» او تأکید کرد که نقاشیهای گروه از میراث بغداد و تمدن کهن عراق الهام میگیرند.
وی توضیح داد هر نقاشی دیواری، اثری هنری است که هویت ملی را بازتاب میدهد و گفت: «ما بر هر دیواری که نقاشی میکنیم، اثری ماندگار بر جای میگذاریم، زیرا این آثار ادامهی میراث باشکوه و تمدن بینالنهرین ما هستند که به آن افتخار میکنیم. از همین رو، از سبکهای مختلف هنری مانند انتزاعی، کوبیسم، کلاسیک و رئالیسم، متناسب با ایده و محل اجرا، بهره میبریم.»
او دربارهی مهمترین چالشهای گروه نیز گفت حضور یک گروه زنانه برای نقاشی دیواری در خیابانها و میدانهای عمومی، خود بهتنهایی چالشی در جامعهای است که هنوز برخی سنتها و عرفهای آن حاکم است؛ جامعهای که در آن فعالیت زنان در فضاهای عمومی گاه با نگاههای غیرحمایتی روبهرو میشود.
نقاشی دیواری؛ حافظه و هویت
حنین عبدالباری، هنرمند هنرهای تجسمی، نیز دربارهی تجربهی خود با این گروه گفت که از طریق فیسبوک با آنان آشنا شده است. او بهطور اتفاقی دختری را دید که مشغول کشیدن یک نقاشی دیواری بود و همین موضوع او را تحت تأثیر قرار داد و باعث شد با گروه تماس بگیرد و در پایان سال ۲۰۲۳ به آنان بپیوندد.
او گفت: «از همان لحظهی نخست احساس کردم اینجا به من تعلق دارد، زیرا عاشق نقاشی هستم و باور دارم هنر میتواند واقعیت را تغییر دهد.» وی افزود نخستین مشارکتش اجرای یک نقاشی دیواری در یکی از محلههای قدیمی بغداد بود؛ بر دیوار خانهای فرسوده که آثار گلولههای ناشی از سالهای دشوار عراق بر آن باقی مانده بود. آنان به جای هر جای گلوله، یک گل سرخ کشیدند و در کنار آن، تصاویری الهامگرفته از زن بغدادی و میراث مردمی به تصویر کشیدند.
او گفت ساکنان محل از این اثر بسیار استقبال کردند، زیرا دیوار آسیبدیده به تابلویی هنری تبدیل شد که زیبایی و روح تازهای به محیط بخشید. همچنین تأکید کرد که گروه با مدیریت مدارس و شهرداریها همکاری مستمری برای حفظ و مرمت نقاشیهای دیواری دارد و بهطور دورهای آثار آسیبدیده را بازسازی یا نقاشیهای جدیدی با پیامهای آگاهیبخش و متناسب با نیازهای جامعه اجرا میکند.
اثری که ماندگار میشود و رؤیایی که عراق را رنگآمیزی میکند
اعضای گروه «اثر پروانه» ابراز امیدواری کردند که این پروژه به همهی شهرهای عراق، از زاخو در شمال تا بصره در جنوب، گسترش یابد و تنها به بغداد محدود نماند؛ تا فرهنگ زیبایی، حفاظت از محیط زیست و چهرهی تمدنی عراق بیش از پیش معرفی شود و جایگاه این کشور بهعنوان سرزمینی با میراث عظیم فرهنگی و تاریخی، و شایستهی تبدیل شدن به مقصدی برجسته برای گردشگری و فرهنگ، تقویت گردد.
در پایان، اعضای گروه تأکید کردند که هر زن میتواند «پروانهای» باشد که هرجا حضور دارد، چه در خانواده، چه در محیط اطراف و چه در محل کار، اثری مثبت بر جای بگذارد. آنان یادآور شدند که تاریخ عراق سرشار از زنانی است که ردپاهایی ماندگار در جامعه بر جای گذاشته و در شکلگیری تاریخ عراق، جهان عرب و جهان نقش داشتهاند؛ موضوعی که انگیزهای برای ادامهی تلاش آنان است تا ثابت کنند هنر پیامی است که میتواند تغییر بیافریند و جامعهای زیباتر و آگاهتر بسازد.