زنان خبرنگار در یمن؛ چالشهایی که در محیطی بسیار خطرناک چند برابر شدهاند
گزارشهای بینالمللی نشان میدهد که خبرنگاران در یمن زیر تهدید دائمی کار میکنند؛ موضوعی که باعث شده بسیاری کشور را ترک کنند و برخی دیگر هم از ترس هدف قرار گرفتن، فعالیت خود را محدود کرده یا از کار میدانی کنار بکشند.
رحمه شنظور
یمن - در کشوری که کار رسانهای به عرصهای پرخطر تبدیل شده، ترور خبرنگار «رشا الحرازی» عمق خشونتی را که زنان خبرنگار با آن روبهرو هستند، آشکار کرد. این حادثه تنها یکی از موارد متعدد نقض حقوق است که حضور زنان در رسانه را به نوعی ریسک روزانه تبدیل کرده؛ جایی که تهدیدهای امنیتی با محدودیتهای اجتماعی در هم میآمیزد، در حالی که حق کار امن برای زنان خبرنگار عملاً نادیده گرفته میشود.
شامگاه ۹ نوامبر ۲۰۲۱، «رشا عبدالله الحرازی» (۲۷ ساله) نه برای پوشش خبری، بلکه برای زایمان به بیمارستان میرفت. اما بمبی که در خودروی او کار گذاشته شده بود، این لحظه را به یک ترور هولناک تبدیل کرد؛ حملهای که جان او و جنینش را گرفت و همسرش «محمود العتمی» را به شدت زخمی کرد.
این جنایت که جامعه رسانهای یمن را شوکه کرد، یک اتفاق استثنایی نبود، بلکه نمونهای از واقعیت تلخی است که خبرنگاران زن در این کشور با آن زندگی میکنند: ترس دائمی از مرگ، کمپینهای تخریبی که حتی از جنسیت برای هدف قرار دادن استفاده میکنند، و نبود کامل عدالت در کشوری که خبرنگاران در آن بهطور مستقیم هدف سرکوب و حذف فیزیکی قرار میگیرند.
حضور کم؛خطرات بیشتر
آمارها نشان میدهد خبرنگاران زن در یمن در فضایی رسانهای ناپایدار و پرخطر با چالشهای جدی روبهرو هستند. طبق گزارش سندیکای خبرنگاران یمن، زنان کمتر از ۲۰ درصد کل خبرنگاران را تشکیل میدهند که نشاندهنده حضور محدود آنها در این حوزه است.
اما مسئله تنها کمیت نیست، بلکه شرایط کاری هم بسیار دشوار است. گزارشهای حقوقی از صدها مورد نقض علیه خبرنگاران در هر سال خبر میدهد؛ از بازداشت و تهدید گرفته تا محاکمه، جلوگیری از کار و حتی حملات مستقیم.
«بیش از ۲۰۰۰ مورد نقض»
در سالهای جنگ، این نقضها بهطور چشمگیری افزایش یافته است. سندیکای خبرنگاران یمن با همکاری فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران، از سال ۲۰۱۵ تا آوریل گذشته، ۲۰۱۴ مورد نقض آزادی رسانهای را ثبت کرده؛ آماری که آن را گستردهترین از زمان وحدت یمن در سال ۱۹۹۰ توصیف کردهاند.
این موارد شامل ۴۸۲ مورد بازداشت (از جمله آدمربایی و تعقیب)، ۲۴۴ مورد حمله مستقیم، و ۲۲۳ مورد تهدید و کمپینهای تحریکآمیز است.
همچنین ۲۱۲ مورد فیلتر سایتها، ۱۷۵ مورد بازجویی و محاکمه، ۱۲۵ مورد قطع حقوق، ۷۴ مورد شکنجه و ۷۲ مورد جلوگیری از پوشش خبری گزارش شده است.
علاوه بر ۱۶۵ مورد تعطیلی رسانهها، ۴۱ اخراج و ۳۸ مورد مصادره اموال، در موارد شدیدتر نیز ۵۵ اقدام به قتل و ۴۶ قتل خبرنگار ثبت شده است.
در این میان، زنان خبرنگار آسیبپذیرتر هستند، چون علاوه بر خطرات امنیتی، با محدودیتهای اجتماعی هم روبهرو هستند؛ موضوعی که کار آنها را پیچیدهتر و سختتر میکند.
هدفگیری دوچندان
در حالی که همه خبرنگاران با شرایطی خصمانه مواجهاند، زنان خبرنگار با فشار بیشتری روبهرو هستند. طبق نظر ۱۲۸ نفر از شرکتکنندگان در یک نظرسنجی، آنها بیش از دیگران در معرض تهدید و خشونت کلامی، بهویژه در شبکههای اجتماعی، قرار دارند.
این فشارها فقط به کار حرفهای محدود نمیشود، بلکه زندگی شخصی آنها را هم در بر میگیرد. بسیاری از زنان خبرنگار هدف کمپینهای تخریبی قرار میگیرند که اغلب بر پایه جنسیت است و هدفش ساکت کردن یا کنار زدن آنهاست.
در کنار نگاه سنتی جامعه که هنوز حضور زنان را محدود میکند، ناامنی گسترده هم شرایط را پیچیدهتر کرده است. در چنین وضعی، کار میدانی برای یک خبرنگار زن به کاری بسیار پرخطر تبدیل میشود که ممکن است هر لحظه او را در معرض تهدید قرار دهد.
مشکلات به همینجا ختم نمیشود؛ کمبود فرصتهای شغلی، نبود حمایت، و دشواری دسترسی به اطلاعات هم از موانعی است که مستقیماً بر عملکرد و ادامه کار آنها تأثیر میگذارد.
«انگار در جنگل زندگی میکنیم»
ریناد العمرانی، خبرنگار یمنی، میگوید: «واقعیت خیلی تلخ است؛ ما انگار در جنگل زندگی میکنیم و هیچ قانونی از ما بهعنوان زن یا خبرنگار حمایت نمیکند.»
او میافزاید: «نمیتوانیم آزادانه کار کنیم یا حتی دیدگاههای سیاسیمان را بیان کنیم، چون ممکن است برایمان خطر داشته باشد. مخصوصاً برای کسانی که کار میدانی میکنند و بین مناطق مختلف رفتوآمد دارند؛ ممکن است در یک جا به یک گروه نسبت داده شوی و در جای دیگر به گروهی دیگر، و همین باعث میشود سکوت کنیم و خودمان را با شرایط سخت تطبیق دهیم.»
او همچنین تأکید میکند که نبود حمایت قانونی آزادی بیان را محدود کرده: «هیچ قانونی از ما محافظت نمیکند و دولت هم مسئولیتی در این زمینه نمیپذیرد. حتی پیدا کردن کار هم اغلب به گرایش سیاسی بستگی دارد و اگر وابستگی مشخصی نداشته باشی، کار پیدا کردن سخت است.»
«سختتر از دیگر کشورهای منطقه»
ذکری العریقی، رئیس بخش جامعهشناسی دانشگاه تعز معتقد است وضعیت زنان خبرنگار در یمن حتی از دیگر کشورهای عربی هم دشوارتر است: «شاید در ظاهر مشابه باشد، اما در واقع سختتر است، چون آگاهی اجتماعی درباره نقش زنان در رسانه پایین است و حمایت رسمی هم بسیار ضعیف است.»
او میگوید محیط کاری این زنان پر از خطرات امنیتی و چالشهای اجتماعی ناشی از جنگ است، که کار رسانهای را بسیار دشوار میکند، با این حال بسیاری از آنها همچنان به کار خود ادامه میدهند.
فشار اقتصادی بیشتر
لیبیا سعید استاد زبان عربی در حوزه رسانه، به مشکلات اقتصادی اشاره میکند: «وضعیت خبرنگاران زن، بهویژه در سالهای جنگ، بسیار بدتر شده؛ حقوقها قطع شده و ثبات شغلی از بین رفته است.»
او میافزاید: «هیچ حمایت واقعی از خبرنگاران وجود ندارد و رفتوآمد بین استانها هم خطرناک شده، که کار میدانی را محدود میکند.»
به گفته او، گفتن حقیقت هم به کاری پرخطر تبدیل شده و در سالهای اخیر برخی خبرنگاران فقط به خاطر بیان واقعیت کشته شدهاند. او تأکید میکند که تلاشهایی برای محدود کردن آزادی رسانه و جلوگیری از انتشار حقیقت وجود دارد.
با وجود همه این شرایط سخت، زنان خبرنگار تسلیم نشدهاند. بسیاری از آنها به سمت فعالیت در پلتفرمهای رسانهای رفتهاند تا فضایی برای بیان پیدا کنند و صدای جامعه را منتقل کنند.
در نهایت، آینده خبرنگاران زن در یمن به ایجاد فضایی امنتر و عادلانهتر بستگی دارد. با وجود تمام خطرها، آنها همچنان به کار خود ادامه میدهند؛ نه فقط برای اطلاعرسانی، بلکه برای زنده نگه داشتن امید در یکی از دشوارترین شرایط ممکن.