زبان کوردی؛ از سرکوب و ممنوعیت تا گسترش آموزش در چهار بخش کوردستان(۲)
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در روژاوای کوردستان با آموزش به زبان کوردی، نقشی مهم در حفظ هویت زبانی و تربیت نیروی متخصص دارند؛ نقشی که همزمان با ادغام نظام آموزشی در سوریه، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.
سارا عگید
مرکز خبر- یکی از مهمترین نهادهایی که در پیشرفت و توسعه جوامع نقش دارند، دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی هستند. این مراکز با گسترش علم و دانش و تربیت نیروهای متخصص، زمینه را برای ساختن آیندهای بهتر فراهم میکنند. نقش آنها تنها به آموزش محدود نمیشود، بلکه در حفظ و تقویت هویت فرهنگی و زبانی ملتها نیز جایگاهی اساسی دارند.
در همین چارچوب، نقش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در حمایت و توسعه زبان کوردی بسیار مهم است؛ بهویژه در مناطقی که این زبان بخش جداییناپذیر هویت ملی مردم به شمار میرود، مانند روژاوای کوردستان. گنجاندن زبان کوردی در برنامههای آموزشی و تشویق پژوهشهای علمی درباره این زبان، به حفظ آن در برابر فراموشی کمک کرده و جایگاهش را بهعنوان زبانی علمی و فرهنگی تقویت میکند.
حسکه
در کانتون جزیره دو مؤسسه آموزش عالی برای تربیت معلمان وجود دارد. این مراکز در شهرهای حسکه و قامشلو در روژاوای کوردستان، در سال ۲۰۲۱ تأسیس شدند. در این مؤسسات، آموزش به دو زبان کوردی و عربی ارائه میشود. همچنین، مؤسسه هنر و مؤسسه «اولوف تاو» ویژه آموزش به زبان سریانی نیز در این منطقه فعالیت میکنند.
ژیندا احمد، مدیر مؤسسه تربیت معلم در حسکه، و هیئت عباس، از مسئولان مؤسسه در قامشلو، در گفتوگو با ما درباره اهمیت این مراکز و روند شکلگیری آنها در منطقه توضیح دادند.
«مؤسسات آموزش عالی نتیجه سالها مبارزه هستند»
ژیندا احمد گفت روند آموزش به زبان کوردی ابتدا از خانهها آغاز شد و سپس با تأسیس نهادهای آموزشی کوردی ادامه یافت. او افزود که مدارس و مؤسسات آموزشی در سطوح مختلف، نقش مهمی در آموزش زبان کوردی داشتهاند و ادامه داد: «این مؤسسه در سال ۲۰۲۱ تأسیس شد و آموزش را به دو زبان اصلی، کوردی و عربی، ارائه میدهد. با توسعه نظام آموزشی و افزایش شمار دانشآموزان، منطقه به معلمان آموزشدیده و متخصص نیاز داشت و به همین دلیل این مؤسسه راهاندازی شد.»
«ارزیابی دانشجویان بر اساس عملکرد و فعالیت سالانه انجام میشود»
ژیندا احمد درباره ساختار آموزشی مؤسسه توضیح داد: «این مؤسسه دارای رشتههای مختلفی از جمله زبان کوردی، ریاضیات، علوم، آموزش پیشدبستانی، زبان انگلیسی، هنرهای تجسمی، موسیقی و تربیت بدنی است. دانشجویان پس از پایان دوره مقدماتی و بر اساس معدل خود پذیرفته میشوند و رشته مورد علاقهشان را انتخاب میکنند. برخی از دانشجویانی که نمرات بالایی دارند، برای حفظ فرهنگ، هنر و زبان کوردی، رشته موسیقی را برمیگزینند.
دوره تحصیل در این مؤسسه دو سال است و فارغالتحصیلان پس از پایان دوره، در مدارس مشغول به کار میشوند. دانشجویان کورد به زبان مادری خود تحصیل میکنند و در کنار آن، زبانهای عربی و انگلیسی نیز آموزش میبینند. تاکنون سه دوره از این مؤسسه فارغالتحصیل شدهاند.»
«انقلاب زبان کوردی با پیشگامی مادران آغاز شد»
ژیندا احمد درباره نقش زنان و مادران در حفظ و گسترش زبان کوردی گفت: «تلاش مادران ما برای حفظ زبان بسیار ارزشمند است. انقلاب زبان کوردی با پیشگامی مادران و زنان آغاز شد و گامهای بزرگی برداشت. احیا و حفاظت از زبان کوردی، وظیفهای اخلاقی برای همه زنان است. ادامه آموزش به زبان کوردی برای پرورش نسلی آگاه به فرهنگ و تاریخ غنی خود، اهمیت فراوانی دارد و سرمایهای برای نسلهای آینده به شمار میرود.»
«زبان کوردی را نمیپذیرند، یعنی موجودیت کردها را انکار میکنند»
ژیندا احمد تأکید کرد که حکومت بعث هیچ جایگاهی برای زبان کوردی در نظام آموزشی و نهادهای رسمی قائل نبود و گفت: «زبان کوردی در طول تاریخ همواره با سیاستهای انکار و حذف روبهرو بوده و این سیاست همچنان ادامه دارد. با وجود فشارها و ممنوعیتها، مادران زبان خود را حفظ کردند. با آغاز انقلاب روژاوا، انقلاب زبان نیز با پیشگامی مادران و معلمانی که مسئولیتهای سنگینی را بر عهده گرفتند، شکل گرفت و زمینه را برای گسترش آموزش به زبان کوردی فراهم کرد. حکومت بعث زبان کوردی را بهعنوان یک زبان رسمی به رسمیت نشناخت و اجازه توسعه آن را نداد. پس از سقوط این حکومت، امیدوار بودیم شرایط تغییر کند، اما با روی کار آمدن دولت جدید سوریه نیز تغییری مشاهده نکوردیم؛ بلکه همان سیاستها با شکلی دیگر ادامه یافت.»
او در پایان خواستار حمایت از هویت و موجودیت مردم کورد شد و افزود: «ما بهعنوان معلمان زبان کوردی، انکار زبان خود را نمیپذیریم و دانشآموزان ما نیز آن را قبول نخواهند کرد. نسلی که زبان مادری، تاریخ و تمدن خود را آموخته باشد، هرگز انکار هویت خود را نمیپذیرد. سوریه کشوری متشکل از اقوام و گروههای مختلف است و نپذیرفتن زبان کوردی، در واقع نادیده گرفتن مردم کورد است که در شکلگیری سوریه نقشی تاریخی و مهم داشتهاند. انکار زبان کوردی، به معنای انکار موجودیت مردم کورد است.»
کالجهای تربیت معلم؛ ضرورتی برای روژاوا
از سوی دیگر، هیئت عباس، مدیر کالج تربیت معلم شهر قامشلو، اعلام کرد که به دلیل استقبال گسترده دانشجویان و ثبتنام نزدیک به ۷۰۰ نفر، کالجهای تربیت معلم در دو شهر تأسیس و آییننامه آموزشی آنها تدوین شد.
او گفت: «در سال ۲۰۲۱ حدود ۷۰۰ دانشجو ثبتنام کردند؛ ۴۰۰ نفر در کالج قامشلو و ۳۰۰ نفر در کالج حسکه. این مراکز بر اساس نیاز منطقه ایجاد شدند تا کمبود معلمان را جبران کنند. همچنین دانشجویانی از شهرهای دیگر نیز در کالج قامشلو تحصیل میکنند.»
به گفته هیئت عباس، بیشترین نیاز منطقه به معلمان رشتههای علوم و ریاضیات بود و به همین دلیل این رشتهها راهاندازی شدند. او افزود: «در سال دوم، ۲۵۰ دانشجوی دیگر نیز پذیرفته شدند و رشته آموزش پیشدبستانی نیز به مجموعه اضافه شد، زیرا مهدکودکهای زیادی به معلمان متخصص نیاز داشتند. نظام آموزشی ما چندزبانه است؛ دانشجویان کرد به زبان کوردی و دانشجویان عرب به زبان عربی آموزش میبینند.»
حمایت از دانشجویان مناطق جنگزده
هیئت عباس همچنین توضیح داد که به دلیل جنگ و آوارگی، برای دانشجویان آواره از عفرین و شهبا نیز شرایط ویژهای در نظر گرفته شده است.
او گفت: «برای دانشجویانی که سال اول تحصیل خود را در کالجهای شهبا گذرانده بودند و قصد ادامه تحصیل داشتند، بهصورت استثنایی رشته آموزش ابتدایی را راهاندازی کوردیم تا بتوانند تحصیل خود را ادامه دهند.»
وی با اشاره به فعالیت پنجساله این مراکز افزود: «تاکنون سه دوره از این کالجها فارغالتحصیل شدهاند و اکنون در مدارس منطقه مشغول تدریس هستند. مدارس نیز از حضور این معلمان بهرهمند شدهاند. تلاش ما این است که دانشجویان را از نظر علمی، آموزشی و بهویژه شناخت تاریخ و هویت خود توانمند کنیم تا معلمانی آگاه و چندبعدی باشند.»
دانشگاه کوبانی؛ تحقق رؤیای آموزش به زبان مادری
خزنه ابراهیم، ریاست مشترک دانشگاه کوبانی، درباره روند تأسیس این دانشگاه گفت: «دانشگاه کوبانی در سال ۲۰۱۷ با دو رشته و ۳۵ دانشجو آغاز به کار کرد. در ابتدا رشتههای ادبیات کوردی و ادبیات عربی راهاندازی شدند و سپس متناسب با نیازهای منطقه، رشتههای جدیدی اضافه شد.»
او افزود: «بعدها رشتههای زیستشناسی و آموزش حرفهای ایجاد شدند و سپس دانشکده علوم تربیتی با پنج رشته شامل جغرافیا، ریاضیات، زیستشناسی، زبان انگلیسی و آموزش ابتدایی تأسیس شد. همچنین دانشکده ادبیات با رشتههای زبان و ادبیات کوردی، عربی و انگلیسی و دانشکده آموزش با رشتههای آموزش ابتدایی و آموزش پیشدبستانی راهاندازی شدند. اکنون نیز دانشکدهها و رشتههای متنوع دیگری در دانشگاه فعال هستند.»
خزنه ابراهیم اعلام کرد تاکنون چهار دوره از دانشگاه کوبانی فارغالتحصیل شدهاند و در آخرین دوره حدود ۶۰۰ دانشجو دانشآموخته شدند.
او در پایان گفت: «برای مردم کرد، تحصیل به زبان مادری سالها یک رؤیا بود. آرزو داشتیم فرهنگ، زبان و اندیشه خود را در نظام آموزشی ببینیم و بر همان اساس زندگی کنیم. دانشگاه کوبانی این فرصت را فراهم کرد و دانشجویان ما با وجود همه دشواریها به تحصیل ادامه دادند و موفق شدند مدارک دانشگاهی خود را دریافت کنند.»
آموزش عالی؛ فرصتی بزرگ برای دانشجویان کوبانی
به دلیل شرایط ناشی از جنگ، اوضاع سیاسی، مسائل امنیتی و مشکلات اقتصادی، دانشگاه کوبانی تصمیم گرفت بخش آموزش عالی را نیز راهاندازی کند. پس از تعیین شرایط ثبتنام، نزدیک به دو هزار نفر برای ادامه تحصیل نامنویسی کردند که بیشتر آنان رشته حقوق را انتخاب کردند؛ رشتهای که حدود ۶۵۰ دانشجو در آن ثبتنام کردند.
شیوه آموزش در این بخش بهصورت ترکیبی است؛ محتوای درسی ضبط و برای دانشجویان ارسال میشود و آنان تنها برای شرکت در امتحانات به دانشگاه مراجعه میکنند. همچنین دورههای کارآموزی و جلسات حضوری زیر نظر استادان برگزار میشود.
«در ۱۰ سال از پنج دانشکده به ۱۳ دانشکده رسیدیم»
زینه علی، ریاست مشترک دانشگاه روژاوا در قامشلو، درباره روند تأسیس این دانشگاه گفت: «دانشگاه در سال ۲۰۱۶ و در پاسخ به نیازهای جامعه و دانشجویان تأسیس شد. از سال ۲۰۱۱ و با آغاز بحران سوریه، بسیاری از دانشجویان از حق اولیه خود برای تحصیل محروم شدند. برخی مجبور بودند در دانشگاههای دوردست درس بخوانند و برخی دیگر در شرایط ناامن ناشی از جنگ تحصیل میکردند. از همین رو، ایجاد دانشگاهی که آموزش را به زبان مادری ارائه دهد، به یک ضرورت تبدیل شد.»
او افزود: «فعالیت دانشگاه با پنج دانشکده شامل علوم تربیتی، هنر، ادبیات، مهندسی کشاورزی و مهندسی نفت آغاز شد و با تعداد محدودی از دانشجویان و استادان کار خود را شروع کرد. اکنون، طی یک دهه، تعداد دانشکدهها به ۱۳ دانشکده و دو مؤسسه آموزش عالی افزایش یافته است.»
رشته «ژنئولوژی»؛ ویژگی منحصربهفرد دانشگاه روژاوا
به گفته زینه علی، هر دانشکده بین هفت تا هشت رشته تحصیلی دارد. یکی از ویژگیهای شاخص دانشگاه روژاوا، راهاندازی رشته «ژنئولوژی» (علم زنان) در دانشکده علوم اجتماعی است؛ رشتهای که به گفته مسئولان دانشگاه، نمونه مشابهی در دیگر دانشگاهها ندارد.
در این رشته موضوعاتی مانند مطالعات زنان، جامعه، رابطه زنان و طبیعت و دیگر مباحث مرتبط تدریس میشود و به دلیل رویکرد متفاوت خود، جایگاه ویژهای در میان رشتههای دانشگاهی پیدا کرده است.
«دانشگاه روژاوا، دروازه آینده دانشجویان منطقه شد»
زینه علی با اشاره به روند ادغام نظام آموزشی در سوریه گفت که تاکنون برنامههای درسی این دانشگاه به زبان کوردی تدوین شده است و برای دانشجویان عرب نیز برنامههای آموزشی به زبان عربی تهیه شده است.
او گفت: «دانشگاه روژاوا به دروازه آینده دانشجویان منطقه تبدیل شده است. فعالیت خود را با تعداد اندکی دانشجو آغاز کوردیم، اما امروز هزاران دانشجو در این دانشگاه تحصیل میکنند و آینده خود را در اینجا میبینند.»
جمعبندی؛ آینده آموزش و زبان کوردی
پرونده ادغام نظام آموزشی اداره خودگردان شمال و شرق سوریه در وزارت آموزش دولت انتقالی سوریه، گامی راهبردی به شمار میرود که آینده هزاران دانشآموز، دانشجو و معلم را تحت تأثیر قرار میدهد. هدف این طرح، یکپارچهسازی نظام آموزشی، پایان دادن به چندگانگی برنامههای درسی و حفظ حقوق آموزشی طرفهای مختلف اعلام شده است.
از مهمترین دستاوردهای این روند، به رسمیت شناخته شدن رسمی مدارک تحصیلی صادرشده از سوی نهادهای آموزشی اداره خودگردان بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۶ است. بر اساس تصمیم شماره ۱۶۱۷ وزارت آموزش دولت انتقالی سوریه، این مدارک مطابق معیارهای رسمی اعتبار یافتهاند و دانشآموزان میتوانند در آزمونهای سراسری مدارس متوسطه و دبیرستان شرکت کنند.
همچنین روند ادغام حدود ۳۸ هزار معلم زن و مرد که پیشتر در نهادهای آموزشی اداره خودگردان فعالیت میکردند، در نظام آموزشی ملی آغاز شده تا ضمن حفظ حقوق شغلی آنان، تداوم آموزش نیز تضمین شود.
در زمینه زبان کوردی نیز اعلام شده است که در دوره انتقالی امسال و سال آینده، برنامه درسی ملی جدیدی برای سراسر سوریه تدوین خواهد شد و سپس این برنامه به زبان کوردی ترجمه میشود تا در مناطق کردنشین مورد استفاده قرار گیرد. همچنین تهیه کتاب درسی ویژه آموزش زبان کوردی همچنان ادامه دارد.
با این حال، وضعیت دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی وابسته به اداره خودگردان هنوز تعیین تکلیف نشده و بررسی این موضوع به مذاکرات آینده موکول شده است.
از سوی دیگر، نگرانیهایی درباره احتمال بازگشت سیاستهای گذشته، از جمله تغییر نام مدارس یا محدود شدن آموزش به زبان کوردی، همچنان وجود دارد. به همین دلیل، مسئله آموزش و جایگاه زبان کوردی، با وجود برخی پیشرفتهای حقوقی، همچنان یکی از موضوعات حساس و حلنشده در سوریه به شمار میرود.
به گفته مسئولان و فعالان آموزشی منطقه، مردم و نهادهای آموزشی بر حفظ هویت، فرهنگ و زبان کوردی تأکید دارند و اعلام کردهاند که به تلاش برای پاسداری از این حقوق و تثبیت جایگاه رسمی زبان کوردی ادامه خواهند داد.
پایان