زنان عدن؛ از بازسازی فرهنگ تا ساختن فضاهایی برای صلح و آزادی
زنان هنرمند در عدن یمن با وجود پیامدهای جنگ و بحران اقتصادی، در هنرهای تجسمی، موسیقی و تئاتر فعال ماندهاند؛ تلاشی که به گفته فعالان فرهنگی، میتواند به حفظ میراث زنان و ایجاد فضاهای تازه برای بیان، مشارکت و صلح کمک کند.
فاطمه رشاد
عدن- عدن همچنان تلاش میکند جایگاه خود را بهعنوان شهری فرهنگی و روشنفکرانه و نیز فضایی تاریخی برای پیشگامی زنان حفظ کند؛ شهری که زنان آن توانستهاند در برابر تحولات و بحرانها ایستادگی کنند. در حالی که این شهر با استفاده از کلمه، موسیقی و هنر با پیامدهای جنگ و بحرانهای خود مقابله میکند، وضعیت کنونی فرهنگ پرسشهای مهمی درباره آینده مشارکت زنان در زندگی عمومی و نقش آنان در شکلدهی به فضای فرهنگی مطرح میکند. این شرایط همچنین پرسشی گستردهتر پیش میکشد: هنر تا چه اندازه میتواند ابزاری برای بازسازی آنچه از سوی درگیریها فرسوده شده و ایجاد فضاهای تازه برای بیان، آزادی و امید باشد؟
هنرهای تجسمی رونق گرفته و تئاتر در جستوجوی متن است
در گفتوگویی درباره عمق رنجها و تلاش برای ترسیم آینده، سمیره المشجری، مدیرکل دفتر فرهنگ در عدن، جزئیات وضعیت فرهنگی و تلاشها برای بازسازی آن را تشریح میکند. او میگوید فضای فرهنگی شاهد تحرکی چشمگیر در میان زنان و تمایل جدی آنان برای حضور و فعالیت خلاقانه است.
به گفته او، دفتر فرهنگ تلاش میکند این ظرفیتها را جذب و تقویت کند و یکی از مهمترین مسیرها، هنرهای تجسمی است. زنان هنرمند در این حوزه با تولیدات خلاقانه گسترده به غنای فضای فرهنگی و هنری کمک میکنند، اما بیشتر آنان از خانوادههای کمدرآمد هستند و به همین دلیل به حمایت و پشتیبانی دولت نیاز دارند تا از استعدادهایشان حفاظت و شرایط مناسب برای ادامه فعالیت و خلاقیت آنان فراهم شود.
در حوزه موسیقی نیز حضور نوازندگان زن در اجراها امیدوارکننده است و دفتر فرهنگ در آستانه تشکیل نخستین گروه موسیقی زنان قرار دارد. اعضای این گروه زیر نظر جمعی از موسیقیدانان برجسته، آموزشهای فشرده میبینند و امیدوارند حمایت دولت و نهادهای بینالمللی به ارتقای مهارتها و توسعه تجربه هنری آنان کمک کند.
در تئاتر نیز طی ماههای گذشته چندین نمایش برگزار شده که زنان در آنها نقش محوری داشتهاند، اما چالش اصلی، توسعه نگارش و متنهای نمایشی متناسب با حضور زنان و توجه به گفتوگوها و مسائل زنانه و انسانی است؛ مسئلهای که میتواند به تقویت جایگاه زنان در فضای تئاتر و فرهنگ کمک کند.
سمیره المشجری میگوید: «وقتی درباره زن صحبت میکنم، از انسانی آگاه و حاضر با نقشآفرینی فعال سخن میگویم؛ هر زمان که فضا در اختیار او قرار گیرد، خلاقیتش را با قدرت در عرصههای مختلف نشان میدهد.»
ستون فقرات غایب
سمیره المشجری درباره تجربه مدیریت یک نهاد مهم و دولتی فرهنگی در شرایط استثنایی نیز از موانعی که زنان در جایگاههای تصمیمگیری با آنها روبهرو هستند، سخن میگوید. به گفته او، کمبود منابع مالی بزرگترین مانع است و تأمین بودجه میتواند زمینه ایجاد تأثیری واقعی در جامعه را فراهم کند؛ زیرا «بدون فراهم کردن الزامات اساسی حمایت، نهضت فرهنگی شکل نمیگیرد.»
برای مقابله با خطر انزوا و به حاشیه رانده شدن زنان، دفتر فرهنگ قرار است بهزودی از یک پلتفرم ویژه برای زنان خلاق و هنرمند رونمایی کند؛ بستری برای شناسایی و پیوند دادن زنانی که در شهرها به غنای فرهنگ کمک کردهاند و قرار است دفتر فرهنگ به نخستین پناهگاه و محیط هنری برای آنان تبدیل شود تا مسیر حرکتشان به سوی آیندهای پایدار هموار شود.
مقابله با کلیشهها و ساختن صلح
او همچنین به نقش گفتمان فرهنگی در شکستن کلیشههای جنسیتی و تقویت مشارکت سیاسی و اجتماعی اشاره میکند و معتقد است پیوند حمایت نهادی با پوشش رسانهای مدرن، مسئولیتی اجتماعی ایجاد میکند که میتواند آگاهی عمومی را بازسازی کند؛ آگاهیای که از ویژگیهای جغرافیایی و اجتماعی خاص عدن نیرو میگیرد.
سمیره المشجری درباره نقش هنر در صلح داخلی میگوید: «تئاتر ابزاری حیاتی برای تقویت امنیت و حاکمیت قانون است و با قطعنامههای مصوب سازمان ملل درباره زنان، صلح و امنیت همخوانی دارد.»
به گفته او، فعالیتهای میدانی نیز تنها به برنامهها و صحنه تئاتر محدود نمیشوند و شامل فعالسازی باشگاههای زنان، حضور در مدارس و دانشگاهها و برگزاری کارگاههایی است که نشان میدهند فعالیت فرهنگی چگونه میتواند به ایجاد صلحی پایدار کمک کند.
بازگرداندن حافظه هنری با قلمی جسورانه و زنانه
سمیره المشجری درباره کمرنگ شدن جلوههای سنتی مانند آواز و نوازندگی زنان در نتیجه بحران اقتصادی و شرایط سیاسی نیز یادآوری میکند که نقش تاریخی زنان عدنی همچنان ماندگار است.
او سخنان خود را با تأکید بر این نکته پایان میدهد که روند بهبود امروز به «قلمی زنانه و جسور» نیاز دارد؛ قلمی که از تبعیض و درگیری دوری کند و زنان را به حضور در همه عرصههای هنری تشویق کند؛ زنی که از دستاوردهایش با فرهنگی آگاهانه حفاظت کند و برای ساختن آیندهای بهتر گام بردارد.
زنان عدنی بار دیگر توانایی خود را در تبدیل تنگناها به فرصتهایی برای مقاومت نشان دادهاند و نشان دادهاند که اتکا به هنر برای ساختن صلح، یک تجمل فکری نیست، بلکه شاید یکی از معدود امیدهای باقیمانده برای آیندهای انسانیتر و بردبارتر باشد.