رجاء حميد رشيد  

عراق- بازیگر عراقی، زهرا ربیعی، بخش‌هایی از مسیر هنری خود را که از دوران کودکی آغاز شده است، مرور می‌کند؛ از نخستین تجربه‌های بازیگری و مهم‌ترین آثار و تجربه‌هایش گرفته تا تغییراتی که هنر عراق از گذشته تا امروز پشت سر گذاشته است. او همچنین از چالش‌های هنرمندان پیشکسوت و مهاجرت هنرمندان پس از سال ۲۰۰۳ سخن می‌گوید.

زهرا ربیعی درباره چند دهه فعالیت هنری خود، مهم‌ترین مقاطع این مسیر را از نخستین روزهای ورودش به دنیای بازیگری به یاد می‌آورد و از شرایطی می‌گوید که او را به دنیای تصویر کشاند. او همچنین درباره وضعیت هنر عراق امروز و تغییراتی که در زمینه فیلمنامه، کارگردانی، تولید و دستمزد هنرمندان ایجاد شده است، صحبت می‌کند.

او با اشاره به چالش‌هایی که در طول زندگی و فعالیت هنری خود با آنها روبه‌رو بوده، می‌گوید علاقه‌اش به بازیگری همچنان پابرجاست و تا امروز به هنر وفادار مانده است.

 

آغاز فعالیت هنری از ۱۳سالگی

زهرا ربیعی درباره نخستین تجربه‌های هنری خود می‌گوید: «دانش‌آموز دوره ابتدایی بودم و در هر مناسبت و فعالیت هنری شرکت می‌کردم. در برنامه‌هایی که خارج از مدرسه برگزار می‌شد نیز حضور داشتم و از جمله در نمایش‌هایی که برای کودکان اجرا می‌شد، بازی می‌کردم.»

او می‌گوید ورود جدی‌اش به دنیای بازیگری در دوره متوسطه اتفاق افتاد؛ زمانی که همراه خواهرش، فاطمه ربیعی، به یکی از استودیوها رفت و در آنجا با خلیل شوقی، هنرمند فقید، دیدار کرد. شوقی متوجه حضور او شد و پیشنهاد داد برای ایفای یک نقش هنری از او استفاده شود.

به گفته زهرا، جلب رضایت خانواده آسان نبود، اما خودش برای تجربه بازیگری بسیار مشتاق بود و با استقبال از این پیشنهاد، سرانجام توانست موافقت خانواده را به دست آورد.

به این ترتیب، نخستین گام‌های رسمی او در عرصه هنر در سال ۱۹۶۴ و با بازی در نمایش تلویزیونی «صَبریه» به کارگردانی حسین تکریتی آغاز شد. او در آن زمان ۱۳ سال داشت.

این اثر به صورت سیاه‌وسفید فیلمبرداری و پخش شد و با استقبال قابل توجهی روبه‌رو شد. به گفته ربیعی، حضور او در این نمایش برای اعضای خانواده‌اش نیز غافلگیرکننده بود؛ زیرا آنها از توانایی او در ایفای نقش و اجرای آن آگاه نبودند.

 

تفاوت کار هنری در گذشته و امروز

زهرا ربیعی معتقد است شیوه کار در گذشته با امروز تفاوت زیادی داشته است.

او می‌گوید: «آن زمان متن‌های تلویزیونی را تحویل می‌گرفتیم و همه عوامل هنری دور یک میز می‌نشستند و سریال را تا پایان، به صورت روزانه، می‌خواندیم. اما امروز چنین شیوه‌ای وجود ندارد. کارگردان متن یا صحنه‌های مربوط به هر بازیگر را در اختیار او قرار می‌دهد و بازیگر آنها را به صورت فردی می‌خواند؛ بدون اینکه کارگردان تا زمان ورود به استودیو آنها را بشنود. بنابراین بازیگر فقط صحنه‌های خودش را خوانده است.»

او همچنین از نبود هماهنگی و توزیع عادلانه نقش‌ها انتقاد می‌کند و می‌گوید بسیاری از هنرمندان پیشکسوت، از جمله خودش و اعضای سابق گروه ملی تئاتر، دیگر فرصت چندانی برای فعالیت ندارند.

زهرا می‌گوید: «بیش از ۵۳ سال سابقه بازیگری دارم، در سطح جهان عرب شناخته شده‌ام و در داخل و خارج از عراق آثار مختلفی داشته‌ام. با این حال، ما را نادیده گرفته‌اند.»

نخستین تجربه تئاتری او نمایش «سپس به شهر آمدند» بود که اقتباسی از یکی از نمایشنامه‌های جهانی است. پس از آن نیز در نمایش «البیک و راننده» در سال ۱۹۷۵، نمایش کودک «همه آنها فرزندان من هستند» و «جشن پنجم ژوئن» و چند اثر دیگر بازی کرد.

 

تغییر در متن، تولید، کارگردانی و بازیگری

به باور زهرا، متن‌ها و تولیدات هنری عراق در سال‌های اخیر تغییرات زیادی داشته‌اند. او می‌گوید در گذشته آثار هنگام پخش با استقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو می‌شدند، اما امروز تعداد تولیدات و نقش‌های موجود کاهش یافته است.

او همچنین معتقد است تفاوت روشنی میان هنرمندان باتجربه و افرادی که به‌تازگی وارد عرصه بازیگری شده‌اند، وجود ندارد.

زهرا ربیعی از به‌کارگیری نکردن کارگردانان پیشکسوت به دلیل دستمزد بالاتر نیز انتقاد می‌کند. او یادآوری می‌کند که در گذشته فهرستی در ساختمان رادیو و تلویزیون عراق نصب شده بود که بر اساس طبقه‌بندی سندیکای هنرمندان، بازیگران را در گروه‌های «ممتاز»، «درجه یک»، «درجه دو» و «درجه سه» و همچنین گروه‌های «الف»، «ب» و «ج» قرار می‌داد. به گفته او، این طبقه‌بندی اکنون دیگر وجود ندارد.

او معتقد است سندیکای هنرمندان تا حدی می‌تواند از حقوق هنرمندان حمایت کند و با شبکه‌های رسمی درباره مسائل آنان مذاکره کند، اما با گسترش شبکه‌های ماهواره‌ای و رسانه‌های خصوصی، این نهاد دیگر نمی‌تواند بر همه آنها نظارت داشته باشد.

 

سال ۲۰۰۳ و مهاجرت هنرمندان

زهرا می‌گوید تحولات سال ۲۰۰۳ تأثیر زیادی بر هنرمندان عراقی گذاشت و پس از آن، بسیاری از هنرمندان پیشکسوت به دلیل شرایط امنیتی کشور مهاجرت کردند.

به گفته او، بسیاری از برنامه‌های رادیو و تلویزیون تعطیل شدند و شماری از وزارتخانه‌ها نیز منحل شدند.

 

آرزوی بازی در نقش خنساء

این بازیگر درباره نقشی که دوست دارد در آینده ایفا کند، می‌گوید: «آرزو دارم نقش خنساء، آن زن بزرگ و شجاعی را بازی کنم که فرزندانش را از دست داد؛ همچنین دوست دارم نقش ام‌البنین را بازی کنم که او نیز فرزندانش را از دست داد. این شخصیت‌ها قدرتمند و پیچیده‌اند و نقش‌هایی خوب هستند که به زنی شجاع، استوار و مقاوم نیاز دارند.»

زهرا ربیعی تأکید می‌کند اگر فرصتی برای زندگی دوباره و انتخاب مسیر زندگی‌اش داشته باشد، باز هم هنر را انتخاب خواهد کرد. او می‌گوید خود را در هیچ عرصه دیگری جز هنر نمی‌بیند و علاقه‌اش به بازیگری برایش از هر چیز دیگری مهم‌تر است.

زهرا در طول فعالیت هنری خود جوایز و تقدیرنامه‌های بسیاری دریافت کرده است. او این جوایز را بخش‌هایی مهم از مسیر هنری خود و اسنادی تاریخی برای ثبت سال‌های فعالیت و دستاوردهایش می‌داند؛ آثاری که به گفته او بخشی از میراث هنر و درام عراق را شکل داده‌اند.