وقتی رمان راوی آوارگی زنان می‌شود
در کنار گزارش‌های حقوق بشری، رمان و مطالعات جنسیتی هم چهره‌ی انسانی جنگ و آوارگی را نشان می‌دهند. در این آثار، رنج زنان و زخم‌های فراموش‌شده‌ی کودکان دیگر عددی بی‌جان نیست و به کیفرخواستی رسا بدل می‌شود.
رابعه خریص
الجزایر – مطالعات جنسیتی و جامعه‌شناسی ادبیات نشان می‌دهند که رمان معاصر با دنبال کردن زندگی روزمره‌ی زنان و کودکان آواره به عرصه‌ای برای ثبت هزینه‌ی انسانی جنگ‌ها بدل شده است. گزارش‌های حقوق بشری آمار و داده در اختیار می‌گذارند، اما رمان به جزئیات تجربه‌ی انسانی می‌پردازد و ناامنی، گسست پیوندها و خطرهای محل اسکان برای زنان و دختران را نمایان می‌کند.
ادبیات عربی و آفریقایی آوارگی را از کنگو، نیجریه، سودان جنوبی و سومالی تا سوریه و فلسطین روایت می‌کند. این آثار خطرهای هرروزه‌ی زنان و کودکان را در سکونتگاه‌هایی به تصویر می‌کشند که گاه حریم خصوصی، امنیت، سرویس بهداشتی جداگانه و روشنایی ندارند. در چنین جاهایی رفت‌وآمد شبانه یا استفاده از سرویس مشترک همیشه با ترس همراه است.
پیامد این شرایط به ترس از خشونت یا آزار جنسی محدود نمی‌ماند و به همه‌ی جزئیات زندگی روزمره راه می‌یابد.
رمان‌ها از آوارگی اجباری می‌گویند
در میان آثار آفریقایی و عربی که آوارگی را از نگاهی انسانی روایت کرده‌اند، «نیمی از خورشید زرد» جایگاهی برجسته دارد. چیماماندا انگوزی آدیچی، نویسنده‌ی نیجریه‌ای، در این رمان نشان می‌دهد جنگ داخلی نیجریه با ترس، فقدان و آشفتگی‌اش چه بر سر زندگی شخصیت‌ها آورد.
کلمانتین وامریا، نویسنده‌ی رواندایی، در کتاب «دختری که مهره لبخند می‌زد» از کودکی‌اش و آوارگی همراه خواهر بزرگ‌ترش در هفت کشور آفریقایی می‌گوید. او از خطرهای راه، پناه‌جویی و رد ماندگار آن بر زندگی‌اش می‌نویسد.
نادین گوردیمر، برنده‌ی نوبل ادبیات، نیز در آثاری چون «هیچ زمانی مثل اکنون نیست» به دوری از وطن، پناهندگی سیاسی و نقش زن در حفظ خانواده پرداخته است.
در ادبیات عرب، نویسنده‌ی سوری سمر یزبک در رمان «رهرو» و کتاب مستند «دروازه‌های سرزمین نیستی» از جنگ و آوارگی و پیامدهایشان برای زنان می‌نویسد. میرال الطحاوی، نویسنده‌ی مصری، نیز در «بروکلین هایتس» و «روزهای آفتاب درخشان» فقر، ترس، به حاشیه رانده شدن و ناامنی را در زندگی زنان مهاجر و آواره به تصویر می‌کشد.
سحر خلیفه، نویسنده‌ی فلسطینی، در رمان‌هایش و به‌ویژه «دروازه‌ی میدان» زندگی روزمره‌ی زنان زیر اشغال و محاصره را روایت می‌کند و از تاب‌آوری هرروزه‌ی آنان در برابر شرایط سخت می‌گوید.
آمارها هم با این روایت‌ها می‌خوانند. به گفته‌ی کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان، زنان و دختران حدود ۵۰ درصد پناهندگان، آوارگان داخلی و افراد بی‌تابعیت‌اند. این نهاد درباره‌ی خطر خشونت جنسیتی برای میلیون‌ها زن و دختر هم هشدار داده است.
زخم‌های کودکان آواره از یاد رفته است
کودکان هم از پیامدهای آوارگی در امان نیستند و با جنگ، ناامنی، ترک تحصیل و فشارهای روانی و اجتماعی روبه‌رو می‌شوند.
آثاری درباره‌ی جنگ‌های خاورمیانه، افغانستان و سوریه تصویری از ترس، آشفتگی روانی و ناامنی کودکان گریخته از جنگ و زندگی سختشان در اردوگاه‌ها به دست می‌دهند.
سمر یزبک در «رهرو» از ریما می‌گوید، دختربچه‌ای که در جنگ و محاصره دچار آشفتگی روانی شده است. آثار دیگری هم به کودکانی می‌پردازند که با از دست دادن پدر و مادر یا بدتر شدن اوضاع اقتصادی و اجتماعی باری بیش از سنشان به دوش می‌کشند و گاه ناچار می‌شوند درس را رها کنند و به کارهای سخت و خطرناک تن دهند.
بر پایه‌ی آمار یونیسف، ۳۶٫۵ میلیون کودک بر اثر جنگ و خشونت آواره شده‌اند: ۱۳٫۷ میلیون پناهنده یا پناه‌جو و نزدیک به ۲۲٫۸ میلیون آواره‌ی داخلی.
وامریا در همان کتاب نشان می‌دهد زخم‌های روانی آوارگی و پناه‌جویی تا مدت‌ها با بازماندگان می‌ماند و می‌تواند رابطه‌ی آنان را با خود و با جامعه‌ی تازه‌شان دگرگون کند.
روایت‌ها به سند اتهام بدل می‌شوند
ادبیات و پژوهش جامعه‌شناختی تنها رنج را توصیف نمی‌کنند، بلکه حافظه‌ی انسانی را نگه می‌دارند و تجربه‌هایی را ثبت می‌کنند که در خبرهای میدان جنگ، سیاست و توافق‌ها از قلم می‌افتند.
روایت زنان و بازماندگان در این میان ارزشی ویژه دارد، زیرا جزئیات خشونت، آوارگی و زندگی روزمره در جنگ را بازگو می‌کند و نهادهای حقوق بشری می‌توانند در ثبت نقض حقوق به آن استناد کنند.
در سودان، نهادهای سازمان ملل و گروه‌های حقوق بشری آزار زنان و دختران در جنگ را مستند می‌کنند. آنها گزارش و تحلیل جنسیتی منتشر می‌کنند و شهادت‌هایی درباره‌ی خطر خشونت، آوارگی و بار سرپرستی خانواده گرد می‌آورند.
نهاد زنان سازمان ملل، کمیساریای پناهندگان و «ابتکار راهبردی زنان شاخ آفریقا» (شبکه‌ی سیها) از فعال‌ترین آنها هستند. این شبکه می‌کوشد صدای زنان را در مسائل صلح، امنیت و مقابله با خشونت جنسیتی رساتر کند. هیئت مستقل بین‌المللی حقیقت‌یاب سازمان ملل برای سودان هم در مستندسازی این آزارها فعال است.
این تلاش‌ها گواه آن‌اند که تجربه‌ی زنان و بازماندگان باید در پرونده‌های حقوق بشری زنده بماند، زیرا جنگ را نمی‌توان به شمار کشته‌ها و نقشه‌ی عملیات نظامی فروکاست و آثار اجتماعی، روانی و انسانی‌اش تا مدت‌ها پابرجاست.
افزون بر بازتاب این تجربه‌ها، پژوهش‌های جامعه‌شناختی و مطالعات جنسیتی به عوامل ساختاری تداوم جنگ هم می‌پردازند. آنها پیوند گفتمان مردسالار با نظامی‌گری را می‌کاوند و روشن می‌کنند چگونه زنان از تصمیم‌گیری کنار می‌مانند و جنگ و صلح در انحصار نیروهای سیاسی و نظامی است.
در این زمینه سینتیا انلو، جامعه‌شناس، در کتاب «موزها، ساحل‌ها و پایگاه‌ها» رابطه‌ی زنان با نظامی‌گری و ساختارهای اجتماعی و سیاسی‌ای را بررسی می‌کند که نقش زن و مرد را در جنگ شکل می‌دهند.
لورا شوبرگ نیز در پژوهش‌هایش پیوند جنگ و خشونت جنسیتی را واکاوی و نگاهی را نقد می‌کند که این خشونت را عارضه‌ی جانبی جنگ می‌داند.
این نگاه بر یافته‌های نهادهای تخصصی هم تکیه دارد، از جمله مرکز پژوهش‌های جنسیت، صلح و امنیت دانشگاه موناش و مؤسسه‌ی مطالعات توسعه در دانشگاه ساسکس.
از این منظر، صلح تنها با توقف جنگ ساخته نمی‌شود و به درمان آثار اجتماعی و نهادی جنگ و مشارکت زنان در تصمیم‌های دوران پس از جنگ نیاز دارد.
این مشارکت یعنی حضور زنان در نوشتن قانون اساسی و دیگر قانون‌ها و نیز در مدیریت منابع اقتصادی، تا نیازهای جامعه، خدمات عمومی و مراقبت دیده شود. سازمان‌ها و کمیته‌های محلی زنان هم باید در اداره‌ی اردوگاه‌ها و فضاهای عمومی، ثبت نقض حقوق، حمایت از کودکان و توزیع کمک‌ها نقش بیشتری بیابند.
عدالت، پاسخ‌گویی و مهار خشونت اجتماعی در دوران گذار از جنگ هم ضروری است تا زخم‌ها التیام یابد و صلح به آتش‌بسی موقت محدود نماند.
رمان جزئیات تجربه‌ی انسانی را نگه می‌دارد، شهادت به مستندسازی نقض حقوق کمک می‌کند و پژوهش می‌کوشد ساختارهای جنگ‌آفرین را توضیح دهد. از پیوند این سه، نگاهی شکل می‌گیرد که زنان و کودکان را تنها قربانی جنگ نمی‌بیند. با برجسته شدن تجربه‌ی آنان و مشارکت زنان در تصمیم‌گیری و صلح‌سازی، پیامدهای جنگ مسئله‌ای حقوقی، اجتماعی و ماندگار به شمار می‌آید، نه نتیجه‌ی گذرای درگیری مسلحانه.