طواف طاووس؛ مراسمی ۴۰۰ ساله ایزدیان برای صلح، همبستگی و حفظ سنتهای فرهنگی
مراسم ۴۰۰ ساله «طواف طاووس»، از مهمترین مناسک فرهنگی ایزدیان، این روزها در شنگال برگزار میشود؛ مراسمی که با حمل نماد «طاووس مَلِک» میان مناطق ایزدینشین، پیام صلح، همبستگی و حفظ سنتهای اجتماعی را زنده نگه میدارد.
گلستان عزیز
شنگال- مراسم «طواف طاووس» که با نام «سنجق طاووس» نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین و مقدسترین مراسم فرهنگی ایزدیان است. پیشینه این مراسم به بیش از ۴۰۰ سال پیش و زمان ورود شیخ عدی بن مسافر به لالش بازمیگردد. در این مراسم، مجسمهای طلایی از «طاووس مَلِک» که نماد امنیت، صلح و از مقدسترین نمادهای مراسم ایزدی است، در میان پیروان این فرهنگ گردانده میشود. بر اساس باور ایزدیان، طاووس مَلِک تنها به مکانهای امن قدم میگذارد.
آغاز طواف پس از چهارشنبه سرخ
«اُم خوجه» از شنگال درباره این سنت که این روزها در شنگال برگزار میشود و چندین ماه ادامه دارد، میگوید: این مراسم از گذشتههای دور رواج داشته است. طواف طاووس پس از «چهارشنبه سرخ» (سال نو ایزدی) آغاز میشود و سپس به شنگال میرسد.
به گفته او، این مراسم از خانهای در روستای زورافا که «ایستگاه نخست» نامیده میشود، آغاز میشود. در آنجا مجسمه طاووس بر زیارتگاه شرفالدین قرار میگیرد و سپس جوانان آن را همراه با نوای دف و نی در میان مناطق ایزدینشین حمل میکنند. همزمان، موعظهها و متون دینی نیز قرائت میشود.
بر اساس باورهای ایزدی، طاووس مَلِک دارای هفت ویژگی اصلی است: حکمت، نوزایی و جاودانگی، عزت، راستی، زیبایی، شکوه و سعادت.
سنجق؛ نماد مقدس ایزدیان
مجسمه کوچک طاووس «سنجق» نام دارد و برخی نیز آن را «طاووس شیخ عدی» میخوانند. طواف طاووس یکی از کهنترین و مهمترین مراسمهای ایزدی است و «قوالان» مسئولیت حمل سنجق و گرداندن آن را دو بار در سال در میان همه روستاها و مناطق ایزدینشین بر عهده دارند.
در گذشته، هر منطقه سنجق ویژه خود را داشت و همه این سنجقها پیش از آغاز سفرها در لالش گردآوری میشدند.
ترویج صلح و حل اختلافات اجتماعی
اُم خوجه درباره اهمیت این مراسم میگوید: «خانهای که میزبان طاووس میشود، حکم مکانی مقدس را پیدا میکند و هیچکس اجازه ندارد حرمت آن را بشکند یا در آن بخوابد. مردم به خانه و جایگاه طاووس سوگند میخورند و محلی را که طاووس از آن عبور کرده، زیارتگاه میدانند. وقتی طاووس به میان ما میآید، شادی بزرگی احساس میکنیم و اگر نیاید، اندوهگین میشویم.»
او تأکید میکند که هدف اصلی این مراسم، گسترش صلح، آشتی اجتماعی و حل اختلافات میان مردم است.
۳۶۶ ایستگاه طاووس در باکور کوردستان
با ورود شیخ عدی به لالش، سنت طواف طاووس برای گسترش آموزههای او و تقویت باورهای ایزدی شکل گرفت. منابع تاریخی نشان میدهند که این مراسم بعدها به منطقه خلتان باکور کوردستان نیز گسترش یافت و هر منطقه ایزدینشین، طاووس ویژه خود را داشت.
تنها در باکور کوردستان، ۳۶۶ ایستگاه برای طاووس وجود داشت، اما در پی نسلکشیها و فرمانهای عثمانی علیه ایزدیان، بسیاری از آنان ناچار به مهاجرت شدند و سنجق باکور کوردستان نیز غارت شد و تاکنون اثری از آن به دست نیامده است.
«خوان»؛ غذای ویژه طواف طاووس
در جریان این مراسم، هر خانواده غذایی تهیه و به عنوان نذر به خانه میزبان طاووس تقدیم میکند. این غذا «خوان» نام دارد و بیشتر خانوادهها گوسفندی را که «خوان طاووس» نامیده میشود، قربانی میکنند. سر گوسفند آبپز شده و بر روی غذا قرار میگیرد.
اما زمانی که غذا به قوالان میرسد، سر گوسفند در میان نانی گذاشته و دوباره به خانواده بازگردانده میشود. این بخش «سهم مَلِک سلیم» نام دارد. سپس مردم گرد هم میآیند، غذای نذری را میخورند، زیارت دینی انجام میدهند و تبرک میجویند.
«طاووس، نماد برکت و خوشبختی»
اُم خوجه میگوید: «تقریباً همه خانوادهها برای این مراسم غذا آماده میکنند. هر کس، کوچک یا بزرگ، از این غذا بخورد، از برکت شیخ عدی و صاحب طاووس بهرهمند میشود.»
او میافزاید: «وقتی طاووس به میان ما میآید، گویی خود شیخ عدی مهمان خانه ما شده است. طاووس نماد برکت و خوشبختی است و از طریق او تبرک میجوییم و زیارت خود را انجام میدهیم.»
وی همچنین توضیح میدهد که در طول مراسم، زن و شوهر برای یکدیگر مراسم زیارت را انجام نمیدهند، زیرا در باور دینی، آنان در جهان آخرت همانند خواهر و برادر به شمار میروند. در این مراسم همچنین از آب چشمه «عینالبیضاء» و «زمزم» استفاده میشود.
اُم خوجه درباره زنانی که در پیشاپیش کاروان با عود حرکت میکنند نیز میگوید: «این زنان، بیوه یا مطلقه هستند، لباس سفید بر تن دارند و این سنت از مراسم حوریانی گرفته شده که عود حمل میکردند.»
«پابرهنه راه میرویم و آرزوهایمان را به طاووس میسپاریم»
در مراسم طواف طاووس، حلقههای رقص محلی نیز برگزار میشود و زنان و مردان پابرهنه در آن شرکت میکنند. در این مراسم، زن و شوهر اجازه ندارند هنگام رقص دست یکدیگر را بگیرند، زیرا در طول مراسم از نظر دینی همانند خواهر و برادر تلقی میشوند.
اُم خوجه درباره دلیل استقبال پابرهنه از طاووس میگوید: «ما با کفش وارد خانه خود نمیشویم؛ پس چگونه میتوان با کفش به استقبال طاووس رفت که از خانه هم مقدستر است؟ پابرهنه راه میرویم، آرزوهایمان را بیان میکنیم، برای خود، دوستان و جامعهمان دعا میکنیم و از خداوند روزی و عدالت میخواهیم.»
او در پایان میافزاید: «وقتی مقابل طاووس میایستیم، میگوییم: ای صاحب این طاووس، حق ایزدیانی را که قربانی فرمانها و نسلکشیها شدند، بازستان و همه ملتهای ستمدیده را یاری کن. پابرهنه راه رفتن، نشانه احترام و تکریم این مراسم مقدس است؛ چه هوا گرم باشد و چه سرد، این کار را برای حرمت مقدسات انجام میدهیم و باور داریم که آسیبی به ما نخواهد رسید.»