اخلاص الحمرونی  

تونس - در گوشه‌ای آرام از خانه فرهنگ شهر سلیمان در استان نابل، جایی که نور از پنجره‌ها به داخل سالن می‌تابد و تاریکی آن را می‌شکافد، فاطمه مقدینی مقابل برگه‌ای سفید نشسته است. قلم را میان انگشتانش گرفته و با دقت و تمرکز، حروفی زیبا می‌نویسد؛ گویی در حال زنده کردن خاطراتی است که سال‌ها پیش تجربه کرده است.

حضور فاطمه مقدینی در باشگاه خط عربی، حضوری اتفاقی و گذرا نیست؛ بلکه بازگشتی است به سال‌های دور، به چهار سالگی‌اش؛ زمانی که نخستین حروف را آموخت. حالا، پس از بیش از ۷۰ سال، این زن ۷۵ ساله دوباره به همان هنری بازگشته که در شکل‌گیری شخصیت و نگاهش به زندگی نقش داشته است؛ خط عربی که برای او همواره آینه هویتش و بخشی از روحش بوده است.

این لحظه، گویی هفت دهه از زندگی را در خود خلاصه کرده است؛ لحظه‌ای که معنای پایبندی به ریشه‌ها را در روزگاری به تصویر می‌کشد که زندگی با سرعت پیش می‌رود و بسیاری از زیبایی‌های ظریف و ارزشمند آن به فراموشی سپرده می‌شوند. در سالن باشگاه خط عربی، جایی که داستان زنان در آن جریان دارد، سفری تازه آغاز می‌شود؛ یا شاید ادامه سفری است که هفت دهه پیش آغاز شده بود.
 

  

هفتاد سال پس از نخستین حروف

فاطمه مقدینی می‌گوید از چهار سالگی خط عربی را یاد گرفته است. پس از آن وارد مدرسه ابتدایی شد و زبان‌های عربی و فرانسوی را آموخت. او می‌گوید سال‌ها بعد، دوباره در یک باشگاه خصوصی به تمرین خط عربی پرداخت و به این ترتیب، در این مرحله از زندگی، بار دیگر به چهار سالگی خود بازگشت.

در کنار فاطمه مقدینی، دو دانش‌آموز رشته ادبیاتِ دوره باکالوریا نیز نشسته‌اند. یکی از آنها سیرین شوشی است که از علاقه‌اش به زبان عربی و دلیل انتخاب خط عربی می‌گوید؛ هنری که به باور او پیوندی عمیق با میراث تونس دارد.

او می‌گوید: «خط عربی فرهنگ، هنر و تاریخ است و از زیبایی خاصی برخوردار است.» سیرین از حضور در این فعالیت ابراز خرسندی می‌کند و می‌گوید قصد دارد آن را ادامه دهد تا با انواع مختلف خط عربی به‌طور کامل آشنا شود و بر آنها تسلط پیدا کند.

او رابطه زنان با خط عربی را طبیعی می‌داند؛ چراکه این هنر، فرهنگ، زیبایی و ظرافت را در کنار هم قرار می‌دهد؛ عناصری که به گفته او با روحیه زنان و توجه آنان به زیبایی و جزئیات هماهنگ است.

سیرین همچنین معتقد است زنان می‌توانند در یادگیری و تسلط بر خط عربی موفق باشند، زیرا نظم، دقت، توجه به جزئیات، زیبایی و تزئین از ویژگی‌هایی هستند که به آنها در شکل دادن و ترسیم خلاقانه حروف کمک می‌کنند.

او از دختران می‌خواهد به باشگاه‌های خط عربی بپیوندند و در احیای این هنر که بخش مهمی از میراث و تاریخ تونس است، سهیم باشند. سیرین همچنین آنان را تشویق می‌کند این مسیر را ادامه دهند، مهارت‌های خود را ارتقا دهند و در این هنر به مهارت و تسلط برسند.

آیه مخلوفی، دیگر دانش‌آموز رشته ادبیات، نیز می‌گوید به دلیل ظرافت و زیبایی خط عربی به این فعالیت علاقه‌مند شده است؛ هنری که به گفته او، خلاقیت و اصالت را در کنار هم قرار می‌دهد.

او معتقد است خط عربی در ظرافت و جزئیاتش به زن شباهت دارد و در عین حال، بخشی مهم از ویژگی‌های میراث تونس را بازتاب می‌دهد. تنوع سبک‌های خط عربی، از جمله خط رقعه، خط قیروانی و خط دیوانی، نیز از ویژگی‌هایی است که او به آن اشاره می‌کند.

آیه پس از پیدا کردن علاقه خود در این باشگاه، دیگران را نیز تشویق می‌کند که به چنین فعالیت‌هایی بپیوندند و در زمینه خط عربی فعالیت کنند. به گفته او، این هنر فرصتی فراهم می‌کند تا افراد ضمن لذت بردن از آن، با جنبه‌های تازه‌ای از میراث و تاریخ خود آشنا شوند.

 

کشفی دیرهنگام و شوقی تازه

زینب بوصلاح نیز می‌گوید نخستین حضورش در باشگاه خط و حتی شرکت در تنها یک جلسه، کافی بود تا به این هنر علاقه‌مند شود و تصمیم بگیرد یادگیری آن را ادامه دهد و در آن مهارت پیدا کند.

او معتقد است خط عربی زیبایی و حال‌وهوای معنوی خاصی دارد و همین ویژگی باعث شده است برای برخی زنان به یک سرگرمی یا حتی حرفه‌ای هنری تبدیل شود. برخی از آنها با خط عربی تابلوهایی خلق می‌کنند که برای نصب روی دیوار یا تزئین خانه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از نگاه زینب، زیبایی و ظرافت زن تونسی با زیبایی و دقت خط عربی هماهنگ است. او میان این دو شباهت‌ها و نوعی هماهنگی می‌بیند و آرزو دارد زنان تونسی، فارغ از رشته و تخصصی که دارند، توجه بیشتری به این هنر نشان دهند.
   

 

عشق به هنر و پیوند با هویت فرهنگی

در میان فاطمه، سیرین، آیه، زینب و دیگر زنان و دخترانی که در باشگاه خط عربی حضور دارند، نوال جمالی، مربی باشگاه در شهر سلیمان، میان حاضران رفت‌وآمد می‌کند؛ درباره تاریخ و ریشه‌های این هنر برای آنها توضیح می‌دهد و به پرسش‌هایشان پاسخ می‌دهد.

نوال جمالی می‌گوید آشنایی او با خط عربی به سال‌ها پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که آموزش آن را در انجمن هنرهای خط تونس آغاز کرد و سپس در انجمن زیتونه برای دانش و علوم ادامه داد.

او در طول این سال‌ها به انواع مختلف خط، به‌ویژه خط رقعه و نسخ، توجه داشته و در کنار آنها با سبک‌های دیگر نیز کار کرده است. انگیزه او، علاقه به کشف این هنر و شناخت عمیق‌تر ابعاد تاریخی، تمدنی و زیبایی‌شناختی آن بوده است.

او توضیح می‌دهد که علاقه‌اش به خط عربی از اینجا سرچشمه می‌گیرد که این هنر بخشی از حافظه فرهنگی و تمدنی جهان عرب است. از سوی دیگر، تنوع سبک‌ها و مکاتب خط نیز او را به یادگیری و پژوهش بیشتر در این زمینه ترغیب کرده است؛ چراکه هر خط، ویژگی‌ها، تاریخ و فرهنگ خاص خود را دارد.

به گفته او، در دوره‌های مختلف تاریخی، ملت‌ها و تمدن‌های گوناگون از سبک‌های متفاوت خط برای بیان هویت تمدنی و حفظ ویژگی‌های فرهنگی خود استفاده کرده‌اند.

نوال جمالی درباره انواع خط عربی می‌گوید هر یک از آنها کاربرد خاصی داشته‌اند. خط دیوانی با نگارش اسناد و مکاتبات دیوانی ارتباط داشته، خط رقعه بیشتر در نوشته‌های روزمره استفاده می‌شده و خط طغرا با امضاهای سلاطین پیوند داشته است. همچنین دیوان جلی برای تزئین نوشته‌های دیوانی به کار می‌رفته و خط اندلسی نیز با نوشته‌های اندلس مرتبط بوده است.

به گفته او، تونس نیز سبک ویژه خود را دارد و خط قیروانی از مهم‌ترین آنهاست؛ خطی که در نگارش قرآن‌ها و نسخه‌های خطی قدیمی به کار رفته است. در مقابل، خط کوفی یکی از برجسته‌ترین سبک‌های خط مرتبط با عراق به شمار می‌رود.

او معتقد است خط عربی امروز در نقطه‌ای میان حفظ سنت و نوآوری قرار گرفته است. گروهی تلاش می‌کنند این هنر را در شکل سنتی آن حفظ کنند و به نسل‌های بعد منتقل کنند، در حالی که گروهی دیگر به دنبال توسعه آن و استفاده از خط عربی در زمینه‌های تازه، به‌ویژه حوزه‌های تجاری، هستند.

در این رویکرد جدید، خط عربی به‌عنوان یک ماده اولیه هنری مورد استفاده قرار می‌گیرد و با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و ابزارهای هوش مصنوعی، شکل‌ها و کاربردهای تازه‌ای پیدا می‌کند.

درباره حضور زنان در باشگاه‌ها و کارگاه‌های خط عربی نیز نوال جمالی می‌گوید زنان و دختران استقبال چشمگیری از یادگیری این هنر دارند؛ چراکه خط عربی علاوه بر زیبایی، به صبر، تمرکز، دقت و مهارت نیاز دارد.

از نظر او، این ویژگی‌ها با برخی جنبه‌های روحیه زنان همخوانی دارد و همین موضوع باعث شده است زنان علاقه بیشتری به یادگیری و تسلط بر خط عربی نشان دهند و حتی از آن در حوزه‌های مختلف، از جمله تزئین لباس‌های زنانه، استفاده کنند؛ کاری که می‌تواند جلوه‌ای متفاوت و زیبا به لباس‌ها ببخشد.

نوال جمالی تأکید می‌کند که باشگاه خط عربی یکی از باشگاه‌های مهم در خانه‌های فرهنگ است؛ زیرا فرصتی فراهم می‌کند تا علاقه‌مندان هنری متفاوت از فعالیت‌های رایجی مانند رباتیک، رقص و نقاشی را تجربه کنند.

به گفته او، خط عربی تنها یک هنر زیبا نیست، بلکه جنبه‌ای تربیتی نیز دارد. این هنر به افراد صبر، انتظار، حوصله، دقت و مهارت می‌آموزد؛ ارزش‌هایی که با برخی فعالیت‌های امروزی که بر رسیدن سریع به نتیجه و دریافت پاسخ‌های آماده استوارند، تفاوت دارند.

بنابراین، باشگاه خط عربی دیگر صرفاً مکانی برای یادگیری نوشتن و تزئین حروف نیست؛ بلکه به فضایی برای شناخت بخشی از هویت فرهنگی، پرورش صبر و خلاقیت و پیوند نسل‌های جدید با هنری تبدیل شده است که در طول قرن‌ها، شاهدی بر تحول و شکوفایی تمدن عربی و اسلامی بوده است.