إخلاص الحمرونی  

تونس- در دورانی که فناوری با سرعتی فزاینده پیشرفت می‌کند، فاصله‌ها کوتاه‌تر شده‌اند و الگوریتم‌ها می‌توانند در چند ثانیه متن‌های کاملی بنویسند، یک پرسش بیش از پیش مطرح می‌شود: آیا هوش مصنوعی می‌تواند در عرصه ادبیات با انسان رقابت کند؟

مها دبش، شاعر و نویسنده تونسی، از چهره‌های ادبی منطقه سیدی بوزید است. کارنامه ادبی او شامل چهار مجموعه شعر و چندین اثر ویژه کودکان است. او افزون بر فعالیت ادبی، به‌عنوان مربی نوآور نیز شناخته می‌شود. دبش جایزه ملی خلاقیت آموزشی را دریافت کرده، به عضویت منطقه جهانی متخصصان آموزش درآمده و عنوان مربی نوآور برتر جهان را نیز کسب کرده است.

مها دبش معتقد است پیشرفت فناوری دستاوردهای بسیاری برای ادبیات عرب داشته است؛ از جمله انتشار آسان‌تر آثار، گسترش ارتباطات و فراهم‌شدن امکان مشارکت و دیده‌شدن نویسندگان در سطح ملی و جهانی. با این حال، او تأکید می‌کند مسئله اصلی خودِ پیشرفت فناوری نیست، بلکه چگونگی استفاده از آن است.

او می‌گوید: «فناوری در حال پیشرفت است، اما مسئله اینجاست که چگونه از این پیشرفت در خدمت ادبیات عرب استفاده کنیم.» به باور او، موضوع مخالفت با فناوری نیست، بلکه باید آگاهانه ابزارهایی را انتخاب کرد که به متن ادبی و ارتباط آن با مخاطب کمک می‌کنند؛ زیرا ادبیات عرب و جهان شایسته آن است که به مخاطبان بیشتری برسد و با آنان ارتباط برقرار کند.

ناتوانی هوش مصنوعی در بازآفرینی تجربه انسانی

مها دبش درباره تأثیر هوش مصنوعی بر آینده نویسندگی و خلاقیت ادبی می‌پرسد: «آیا هوش مصنوعی می‌تواند تجربه شخصی و عواطفی را که نویسنده با آن‌ها می‌نویسد، منتقل کند؟» او تأکید می‌کند: «احساس و عاطفه نویسنده، بازتاب احساس و تجربه یک ملت است.»

این نویسنده می‌گوید: «به دانش‌آموزانم آموزش می‌دهم که تولید متن، یک وظیفه و مهارت است و هوش مصنوعی می‌تواند آن را به بهترین شکل انجام دهد؛ اما نوشتن و ادبیات فرایندی دوگانه است که هم ساختار و هم روح را در بر می‌گیرد. هوش مصنوعی شاید بتواند متنی تولید کند، اما از انتقال روح آن ناتوان است.»

او معتقد است هوش مصنوعی نمی‌تواند جای نویسنده را بگیرد یا نقش او را به‌عنوان آینه‌ای از هویت و تمدن جامعه‌اش بازآفرینی کند. به گفته او، خلاقیت ادبی تجربه‌ای کاملاً انسانی است که ماندگاری خود را از توانایی انتقال احساسات عمیق و پیام‌های تأثیرگذار به ذهن و دل خواننده می‌گیرد؛ چیزی که ماشین فاقد آن است و نمی‌تواند اثری واقعی از خود بر جای بگذارد.

دبش می‌افزاید محدودیت هوش مصنوعی تنها به نداشتن احساس و آگاهی خلاصه نمی‌شود، بلکه این فناوری می‌تواند ارزش تمایز و یگانگی در ادبیات را نیز تهدید کند. خروجی‌های آن اغلب بر الگوهای تکراری استوارند و به شباهت متن‌ها و از میان رفتن ویژگی‌های منحصربه‌فرد خلاقیت ادبی می‌انجامند؛ ویژگی‌هایی که آثار نویسندگان بزرگی چون نجیب محفوظ و توفیق الحکیم را در تاریخ ادبیات متمایز کرده است.

تفاوت ادبیات با تولید متن به کمک هوش مصنوعی

مها دبش درباره تجربه شخصی خود در نویسندگی می‌گوید بیشتر آثارش ریشه در تجربه‌های زیسته دارند: «درباره انقلاب تونس در سال ۲۰۱۱ نوشتم. نوشته‌هایم از واقعیتی سرچشمه می‌گرفت که خودم آن را تجربه کرده بودم. تلاش کردم آن رویدادها را ثبت کنم تا مبادا حقیقت آن‌ها از حافظه نسل آینده پاک شود.»

او اضافه می‌کند که درباره زنان و واقعیت زندگی آنان و همچنین کودکانی که قربانی شرایط دشوار شده بودند، آثار زیادی نوشته است.

به باور این نویسنده، ادبیات بیش از هر چیز از حافظه و واقعیت سرچشمه می‌گیرد. این واقعیت است که نویسنده را به نوشتن وامی‌دارد؛ دشواری‌ها، تجربه‌های شخصی و آنچه در محیط پیرامون او می‌گذرد، انگیزه خلق اثر ادبی را فراهم می‌کنند.

دبش می‌گوید نمونه‌های متعددی از تولیدات هوش مصنوعی را بررسی کرده و دریافته است که زبان آن‌ها درست و برخوردار از تصاویر ادبی است، اما از روح و احساس تهی‌اند. او می‌گوید: «کتاب روح دارد و هوش مصنوعی، هر اندازه هم توانمند باشد، نمی‌تواند روحی را منتقل کند که نویسنده به تجربه خود می‌بخشد.»

او با وجود نگرانی‌ها و خشم بسیاری از نویسندگان و ادیبان در برابر گسترش این الگوریتم‌ها، نگران آینده ادبیات و نویسنده خلاق نیست. به گفته او: «وقتی نویسنده‌ای خلاق و نوآور باشد، هیچ الگوریتمی نمی‌تواند او را محو یا نسخه‌برداری کند. خلاقیت انسانی که در احساس، حافظه و هویت ریشه دارد، هر اندازه هم ماشین پیشرفت کند، همچنان از دسترس آن بیرون می‌ماند.»

مها دبش در پایان تأکید می‌کند که کلمه واقعی از دل رنج، شادی، خاطره و حس تعلق زاده می‌شود و هر آنچه جز این باشد، «صرفاً الگوریتم‌هایی بی‌روح و ایستا» است.