«تو می‌توانی»؛ طرح مادران برای مبارزه علیه کودک‌همسری و ترک تحصیل کودکان
طرح «تقدری» (تو می‌توانی) در استان اسیوط مصر به جنگ سنت‌هایی رفته که آینده‌ی دختران را در تنگنا گذاشته‌اند. گردانندگان این طرح با بازگو کردن سرگذشت دخترانی که در سنی کم پای سفره‌ی عقد نشسته‌اند، از حق دختران برای درس خواندن و زندگی امن دفاع می‌کنند.
ایمان سمیر علی
مصر - ازدواج کودکان و ترک تحصیل دو تهدید جدی برای آینده‌ی دختران‌اند. مها عبدالوهاب در روستایش در استان اسیوط، در جنوب این کشور، به مقابله با این دو تهدید برخاسته و طرحی مردمی به نام «تقدری» (تو می‌توانی) را بنیان گذاشته است. تقدری می‌کوشد خانواده‌ها و مردم روستا را از پیامدهای ازدواج زودرس آگاه کند و آنان را پشتیبان دختران کند. هدف این است که دختران درسشان را ادامه دهند و آینده‌شان را به دست خود بسازند.
مها حدود چهار ماه پیش تقدری را راه انداخت. او در روستایش می‌دید که روزبه‌روز دختران بیشتری مدرسه را نیمه‌کاره رها می‌کنند و در سنی کم عروس می‌شوند. برای همین یک بررسی میدانی انجام داد و نتیجه نشان داد ازدواج زودهنگام علت حدود ۵۰ درصد از ترک تحصیل دختران است. مها بر پایه‌ی همین یافته‌ها هدف‌های طرح را مشخص کرد و آن‌ها را با نیازها و توان مردم روستا هماهنگ کرد.
مها و همکارانش از همان آغاز با دشواری‌های زیادی روبه‌رو شدند. برخی خانواده‌ها حاضر نبودند ازدواج دخترانشان را عقب بیندازند، چون در سنت‌های منطقه دختر برای ازدواج و خانه‌داری بزرگ می‌شود. مها بارها از اهالی روستا شنیده بود: «درس خواندن دختر چه فایده‌ای دارد؟ آخرش جایش توی آشپزخانه است.» برخی دیگر ازدواج زودهنگام دختر را راهی برای حفظ آبرویش می‌دانستند. عده‌ای هم می‌گفتند دستشان تنگ است و از پس هزینه‌ی درس دخترها برنمی‌آیند.
مها در برابر این باورها به این نتیجه رسید که با سرزنش خانواده‌ها گرهی باز نمی‌شود. باید با آنان نشست و حرف زد، فهمید چرا دخترانشان را زود ناچار به ازدواج می‌کنند و خطرهای این کار را برایشان روشن کرد. برای همین در خانه‌ها را یکی‌یکی زد، پای درددل خانواده‌ها و دختران نشست و از آینده‌ی دختران و حقشان برای درس خواندن و زندگی امن با آنان سخن گفت.
او با دخترانی هم گفت‌وگو کرد که در سنی کم ازدواج کرده بودند. این دختران پیش از ازدواج تصویر دیگری از زندگی مشترک در ذهن داشتند، اما پس از آن با واقعیتی بسیار متفاوت روبه‌رو شدند. همین روایت‌ها انگیزه‌ی گردانندگان تقدری را دوچندان کرد. آنان دیگر فقط در پی جلوگیری از ازدواج‌های تازه نیستند. حالا به دخترانی هم که ازدواج کرده‌اند کمک می‌کنند تا با زندگی تازه‌شان کنار بیایند و کمتر آسیب ببینند.
گرفتاری‌های حقوقی و اجتماعی
دشواری‌های ازدواج زودرس به سختی‌های زندگی روزمره و فشار روانی ختم نمی‌شود. گردانندگان تقدری به گرفتاری‌های حقوقی و اجتماعی پیچیده‌ای هم برخورده‌اند. این گرفتاری‌ها بیشتر دامن ازدواج‌هایی را می‌گیرد که رسماً ثبت نشده‌اند.
مها چند نمونه از ماجراهایی را تعریف می‌کند که در کارش با آن‌ها روبه‌رو شده است. در یکی از این ماجراها، مردی جوان در حالی درگذشت که همسرش دوقلو باردار بود. ازدواج آن دو رسماً ثبت نشده بود. برای همین گرفتن شناسنامه برای بچه‌ها و اثبات اینکه پدرشان کیست، دردسری بزرگ شد و خانواده را درگیر کشمکش‌های حقوقی کرد. در ماجرایی دیگر، همسر دختری جوان در خارج از مصر درگذشت. خانواده‌ی همسر حاضر نشدند نوزاد او را فرزند پسرشان بشناسند و پدرِ دختر ناچار نوزاد را به نام خودش ثبت کرد. این کار بعدها مسئله‌ی نسب و ارث را پیچیده کرد و پس از مرگ پدربزرگ، دعواهای سختی در خانواده به راه انداخت.
تقدری این تجربه‌ها را در جلسه‌های آگاهی‌بخشی بازگو می‌کند تا خانواده‌ها نسبت به پیامدهای ازدواج زودرس و ثبت‌نشده آگاهی داشته باشند. این طرح به خانواده‌ها نشان می‌دهد تصمیمی که امروز راه‌حلی سریع به نظر می‌رسد، می‌تواند فردا گرفتاری‌های پیچیده‌تری بسازد.
آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها
مها می‌دانست بدون همراهی خانواده نمی‌شود زندگی دختران را تغییر داد. برای همین جلسه‌هایی ویژه‌ی مادران، پدران و مادرشوهرها گذاشت، چون آنان نقش زیادی در سرنوشت دختر دارند. این نقش در خانواده‌هایی که چند نسل زیر یک سقف زندگی می‌کنند، پررنگ‌تر است. او در این نشست‌ها و دیدارهای رودررو از خطرهای ازدواج کودکان گفت. چنین ازدواجی بار خانه‌داری و مسئولیت همسری و مادری را بر دوش دختری می‌گذارد که هنوز نه جسمش آماده است و نه روحش.
به باور مها، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای طرح تغییر نگاه برخی خانواده‌های روستاست. شماری از مادران پس از آشنایی با این خطرها، حالا می‌گویند حاضر نیستند دخترانشان در سن کم ازدواج کنند. چند مادر نیز به برنامه‌های آگاهی‌بخشی پیوسته‌اند و تجربه‌هایشان را برای خانواده‌های روستاهای دیگر تعریف می‌کنند. این نشان می‌دهد وقتی زنان از زندگی خودشان می‌گویند، حرفشان تا چه اندازه می‌تواند باورهای جامعه را تغییر دهد.
مها می‌گوید جلسه‌های آگاهی‌بخشی چشم برخی خانواده‌ها را به آسیب‌های جسمی، روانی و اجتماعی ازدواج زودرس باز کرده است. آنان حالا می‌دانند چنین ازدواجی باری بیش از توان دختر بر او تحمیل می‌کند. تقدری با این باور هم مقابله می‌کند که ازدواج زودهنگام دختر را در امان نگه می‌دارد و زندگی‌اش را سروسامان می‌دهد. گردانندگان طرح بر ارزش تحصیل تأکید می‌کنند و می‌کوشند دختران فرصت پیدا کنند بزرگ شوند، درس بخوانند و تصمیم‌های زندگی‌شان را وقتی آماده‌اند، خودشان بگیرند.