تشدید بحران آب و موج گرما؛ چالش دوگانه زنان کشاورز تونس
تونس با یک بحران مزمن و ساختاری آب روبهرو است که بیش از همه زندگی زنان کشاورز را تحت تأثیر قرار داده است. در روزهای اخیر و همزمان با موج گرمای شدید، این بحران با افزایش قطعیهای مکرر آب در سراسر کشور، ابعاد گستردهتری پیدا کرده است.
نزیهه بوسعیدی
تونس – تونس سالهاست با کمبود شدید آب دستوپنجه نرم میکند؛ بحرانی که تابستان امسال به اوج خود رسیده است. کارشناسان نسبت به پیامدهای خطرناک این وضعیت بر امنیت آبی کشور هشدار دادهاند و در مقابل، اعتراضات مردمی نیز برای مطالبه حق دسترسی به آب، که در قانون اساسی تونس به رسمیت شناخته شده، افزایش یافته است.
با وجود هشدارهای مکرر، سیاستهای دولت نتوانسته راهحلی مؤثر برای این بحران ارائه دهد. برعکس، با وقوع موج گرمای بیسابقه و ثبت دمای ۴۷ درجه سانتیگراد، شرایط دشوارتر شده و خانوادهها، دامها و پوشش گیاهی از یکی از حیاتیترین منابع زندگی، یعنی آب، محروم ماندهاند.
کارشناسان دولت را به سوءمدیریت و کوتاهی در مدیریت منابع آبی متهم میکنند. به اعتقاد آنان، بحران آب تنها نتیجه تغییرات اقلیمی نیست، بلکه حاصل دههها سیاستگذاری نادرست نیز هست. به گفته آنان، سیاستهای عمومی طی پنجاه سال گذشته به تضعیف نظام مدیریت آب انجامیده و تکیه بر کشاورزی صادراتمحور، مانند کشت توتفرنگی، هندوانه و خرما، بخش بزرگی از منابع آبی را هدر داده و تونس را به کشوری با کمبود شدید آب تبدیل کرده است.
در بسیاری از مناطق تونس، مردم در اعتراض به کمبود آب به خیابانها آمدهاند و زنان در صف نخست این اعتراضها قرار دارند. آنان هر روز برای تأمین آب با مشکلات فراوانی روبهرو هستند؛ از قطعیهای مکرر آب گرفته تا فاصله زیاد چاهها و چشمهها و خطراتی که در مسیر دسترسی به آنها وجود دارد.
القیروان؛ نماد بحران آب
استان القیروان یکی از آسیبدیدهترین مناطق تونس از بحران آب است؛ در حالی که اقتصاد این منطقه به کشاورزی وابسته است و بسیاری از زنان، چه بهعنوان کارگر کشاورزی و چه بهعنوان مالک یا بهرهبردار زمین، از این راه امرار معاش میکنند.
حیات عطار، فعال جامعه مدنی، در گفتوگو با خبرگزاری الحیات گفت: «بحران آب در القیروان یک مشکل مقطعی نیست، بلکه بحرانی ساختاری است که ریشه در سیاستهای ملی مربوط به مدیریت و حکمرانی منابع آب دارد.»
او افزود که این بحران در سالهای اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی، کاهش ذخایر آبهای زیرزمینی و همچنین ناکارآمدی قوانین حوزه آب در پاسخگویی به نیازهای اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و نیازهای اساسی مردم، عمیقتر شده است.
به گفته او، هر تابستان و با افزایش دما، که در القیروان گاهی از ۴۷ درجه هم فراتر میرود، صحنهای تکراری شکل میگیرد؛ زنانی که برای آوردن آب از چشمهها، چاهها و آبگیرها کیلومترها در مسیرهای کوهستانی و ناهموار پیادهروی میکنند یا با چهارپایان رفتوآمد دارند.
او میگوید: «پشتهایشان از سنگینی ظرفهای آب خم شده و بدنهایشان از ساعتها انتظار و راه رفتن زیر آفتاب فرسوده است. آنها از کودکی مسئول تأمین آب خانواده بودهاند و باید همان مقدار اندک آب را میان آشامیدن، پختوپز و شستوشو تقسیم کنند.»
حیات عطار تأکید کرد که کمبود آب در روستاهای القیروان بار مضاعفی بر دوش زنان گذاشته است. این مسئولیت، در کنار تحصیل دختران، کار روزمزدی در مزارع و انجام کارهای خانگی بدون دستمزد، باعث شده حقوق اساسی آنان، از جمله حق آموزش، سلامت و برخورداری از شغل مناسب، بیش از پیش آسیب ببیند و وضعیت اقتصادی و اجتماعیشان شکنندهتر شود.
زنان کشاورز زیر فشار کمآبی
فطیمه سالمی، کشاورز و عضو یک تعاونی تولیدات کشاورزی با ۱۶۴ عضو زن، میگوید: «من هم مانند دیگر زنان کشاورز منطقه از کمبود آب رنج میبرم، چون در مرکز تونس زندگی میکنم؛ منطقهای که نسبت به سایر نقاط کشور با کمبود شدید منابع آبی روبهروست.»
او توضیح میدهد که با وجود سدها، بسیاری از زمینها همچنان به شبکه آبیاری دسترسی ندارند و کشاورزان ناچارند درختان زیتون را با تانکر آبیاری کنند که هزینه بسیار سنگینی دارد. حفر چاه نیز راهحلی ممکن است، اما هزینه حفاری و ساخت آن برای کشاورزان خُرد بسیار بالاست.
فطیمه سالمی از دولت خواست حمایت بیشتری از کشاورزان انجام دهد تا بتوانند به تولید ادامه دهند. او یادآور شد که کمبود آب باعث شده درختان زیتون طی سه سال پیاپی محصول ندهند؛ در حالی که پیش از این هر سال باردهی داشتند.
او همچنین گفت انجمنهای مدیریت آب، آب مورد نیاز کشاورزان را در ازای دریافت هزینه و آن هم با سهمیه محدود در اختیارشان قرار میدهند و افزود: «میخواهم تولید سبزیجات و زیتون را حفظ کنم. تعاونی ما ۱۶۴ عضو زن دارد، اما اکنون فقط حدود ۵۰ نفر از آنها فعال هستند، زیرا برخی به دلیل ازدواج یا مهاجرت فعالیت خود را متوقف کردهاند.»
ضرورت دخالت دولت
زنان روستایی که هم مسئول امور خانه هستند و هم در کشاورزی، دامداری، پرورش طیور و آبیاری باغها فعالیت میکنند، بیش از هر گروه دیگری به آب نیاز دارند. به همین دلیل، آنها هر روز پیامدهای کمآبی را بهطور مستقیم تجربه میکنند و خواستار مداخله جدی دولت و حمایت نهادهای مدنی هستند.
حده بامری، کارگر کشاورزی در منطقه الوسلاتیه، میگوید: «الوسلاتیه منطقهای کاملاً کشاورزی با زمینهای حاصلخیز است، اما نبود آب، این ظرفیت را عملاً از کار انداخته است.»
او درباره وضعیت خود نیز میگوید: «من هم بهعنوان کارگر کشاورزی کار میکنم و هم در مزرعه خانوادگیمان سبزیجات، درختان میوه، دام و طیور دارم، اما کمبود آب باعث شده هم کارم محدود شود و هم میزان تولیدم کاهش پیدا کند.»
حده بامری در پایان پیشنهاد میکند از رودخانه موجود در منطقه بهتر استفاده شود و آب آن به دریاچههای کوهستانی هدایت شود تا ذخیره و در زمان نیاز، به شکلی مؤثرتر مورد بهرهبرداری قرار گیرد.