مسیرهای دشوار و ساعتها انتظار؛ جستوجوی آب، زنان یمنی را فرسوده میکند
در روستاهای یمن، دسترسی به آب به باری روزانه برای زنان و دختران تبدیل شده است. مسافتهای طولانی، مسیرهای دشوار و ساعتها انتظار برای آب، سلامت آنان را تهدید و فرصتهایشان برای تحصیل، کار و زندگی امن را محدود کرده است.
رحمه شنظور
یمن- رنج زنان و دختران در مناطق روستایی یمن را میتوان در دو تصویر خلاصه کرد: سمیرا علی که روزانه سه بار مسیر ناهمواری را برای آوردن آب طی میکند و أمل خالد که پس از آنکه تأمین آب به بخشی از مسئولیتهایش تبدیل شد، از ادامه تحصیل بازماند.
بحران کمآبی تنها مسئولیت تأمین نیازهای خانواده را بر دوش زنان سنگین نکرده است، بلکه ساعتهای زیادی از روز آنان را نیز به خود اختصاص میدهد و پیامدهای آن بر سلامت، تحصیل و زندگی روزمرهشان سایه انداخته است.
روزی سه بار برای یک ظرف آب
سمیرا علی، ۳۳ ساله، هر صبح سفر روزانه خود برای آوردن آب را آغاز میکند. او ظرف سنتیای را که در یمن «دَبّه» نامیده میشود، روی سر میگذارد و برای تهیه آب از چشمهای در منطقه «الصیاحی» راهی روستای «المقهایه» میشود؛ روستایی که خانهاش در آن قرار دارد.
سمیرا طی ۱۰ سال گذشته، مانند بسیاری از زنان دیگر در یمن، به پیمودن این مسیر برای تأمین آب عادت کرده است. اما ناهمواری جاده، همین مسافت کوتاه را به سفری دشوار تبدیل کرده است. او روزانه سه بار این مسیر را طی میکند؛ مسافتی حدود یک کیلومتر در رفتوبرگشت که هر بار با حمل نزدیک به ۲۰ لیتر آب همراه است.
تمام این تلاشها برای آن است که نیازهای خانواده تأمین شود و پس از بازگشت، کارهای خانه نیز ادامه پیدا کند.
سمیرا میگوید: «هر روز برای آوردن آب به چشمه میروم و این مسیر را سه بار در روز طی میکنم. راه خستهکننده و ناهموار است، اما چاره دیگری نداریم. مجبوریم برای آوردن آب برویم و بعد برگردیم تا کارهای خانه را انجام دهیم.»
با این حال، دشواری کار به پیمودن مسیر محدود نمیشود. سمیرا گاهی پس از رسیدن به چشمه نیز باید برای دریافت آب منتظر بماند؛ بهویژه زمانی که افراد زیادی برای برداشتن آب به آنجا میآیند.
او میگوید: «سالهاست که شرایط همینگونه است. به سختیها عادت کردهایم. گاهی ساعتها کنار چشمه منتظر میمانیم تا بتوانیم آب بگیریم.»
سمیرا امیدوار است یک طرح آبرسانی به روستایش برسد؛ طرحی که بتواند از دشواری رفتوآمد روزانه او و دیگر زنان روستا بکاهد و زمان بیشتری برای رسیدگی به خانواده و انجام کارهایشان در اختیار آنان قرار دهد.
داستان سمیرا تنها روایت زندگی یک زن نیست، بلکه بازتاب شرایطی است که بسیاری از زنان و دختران در مناطق روستایی یمن با آن دستوپنجه نرم میکنند؛ زنانی که بخش قابل توجهی از مسئولیت تأمین آب خانواده را بر عهده دارند.
تحصیل؛ قربانی دیگر بحران آب
پیامدهای بحران آب تنها متوجه زنانی نیست که مسئولیت تهیه آب را بر عهده دارند؛ دختران نیز از این وضعیت آسیب میبینند.
هرچه فاصله تا منابع آب بیشتر و زمان لازم برای دسترسی به آن طولانیتر شود، فرصت دختران برای حضور منظم در مدرسه کاهش مییابد. برخی از آنها برای کمک به خانواده در تأمین آب، ناچار به غیبت از مدرسه میشوند و برخی دیگر نیز تحصیل را بهطور کامل رها میکنند.
أمل خالد، ۱۸ ساله، یکی از دخترانی است که تحصیل را متوقف کرده و اکنون در کنار آبآوری، مسئولیتهای خانوادگی را نیز بر عهده دارد.
او میگوید: «زمانی که باید در مدرسه باشیم، به چشمه میرویم و در نهایت وقت تمام میشود، در حالی که هنوز کنار چشمه هستیم.»
أمل میافزاید: «جنگ و همه بحرانها باعث این وضعیت شدهاند. شرایط ما از نظر سلامت و آموزش دشوار است.»
سلامت زنان زیر فشار حمل آب
پیامدهای آبآوری به محرومیت برخی دختران از تحصیل محدود نمیشود؛ سلامت زنان و دختران نیز در معرض آسیب قرار دارد. آنان ناچارند ظرفهای آب را در مسافتهای طولانی حمل کنند و این کار را هر روز تکرار کنند.
در مناطقی که مردم به منابع آب غیرایمن وابستهاند، خطرات بهداشتی نیز افزایش مییابد. آب آلوده، در کنار دشواری انتقال و نگهداری ایمن آن، میتواند احتمال ابتلا به بیماریهای مرتبط با آب و بهداشت را افزایش دهد.
أمل خالد درباره دشواری این کار میگوید: «حمل آب بسیار خستهکننده است. مسافتهای طولانی را پیاده طی میکنیم و دَبّه را حمل میکنیم. گاهی به دلیل سنگینی آن و تکرار این مسیر، کمر و بدنمان درد میگیرد.»
او ادامه میدهد: «وقتی از آوردن آب برمیگردیم، خستهایم، اما دیگر فرصتی برای استراحت نداریم. باید کارهای خانه و مسئولیتهایمان را ادامه دهیم.»
بحرانی که سالهاست ادامه دارد
این رنجها در شرایطی ادامه دارد که یمن با بحرانی مزمن در حوزه آب مواجه است؛ بحرانی که این کشور را در شمار یکی از آسیبپذیرترین کشورهای جهان در برابر کمبود آب قرار داده است.
بر اساس دادههای سازمان ملل متحد، سهم هر فرد از منابع آب تجدیدپذیر در یمن تنها ۸۰ مترمکعب در سال است؛ در حالی که هزار مترمکعب در سال، آستانه جهانی تنش آبی برای هر نفر محسوب میشود.
عوامل مختلفی در تشدید این بحران نقش دارند که از مهمترین آنها میتوان به نبود رودخانههای دائمی و وابستگی به آب باران و آبهای زیرزمینی اشاره کرد؛ منابعی که در پی افزایش تقاضا، روزبهروز کاهش مییابند.
بیش از ۱۴.۵ میلیون نفر در یمن نیز به آب آشامیدنی سالم و خدمات فاضلاب دسترسی ندارند و بیشتر آنها در مناطق روستایی و صعبالعبور زندگی میکنند.
پیامدهای کمبود آب تنها به خانوادهها محدود نمیشود و بخش کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است؛ بهویژه در مناطقی که کشاورزان به منابع آب محلی وابستهاند. در این مناطق، محصولاتی مانند قهوه و سبزیجات آسیب دیدهاند و توانایی برخی خانوادهها برای حفظ منابع درآمد خود کاهش یافته است.
در میان جنگ، فقر و کمبود آب، جستوجوی آب همچنان بخشی از زندگی روزمره مردم یمن است؛ سفری که روزبهروز تکرار میشود و زنان و دختران بیش از دیگران هزینه آن را میپردازند.
این بحران تنها درباره دسترسی به آب نیست؛ بلکه با حق زنان و دختران برای داشتن زمان، برخورداری از سلامت، تحصیل، کار و زندگیای امنتر گره خورده است.