اِلیف آکگول

استانبول‌– درگیری‌های خاورمیانه که از ٧ اکتبر ٢٠٢٣ آغاز شد و سپس با حملات به لبنان و همچنین آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر ادامه یافت، اگرچه در حال حاضر در وضعیت آتش‌بس قرار دارد، اما بحث‌هایی درباره موج‌های جدید مهاجرت و بسته شدن مسیرهای بازگشت پناهجویان را نیز به همراه داشته است.

گولسرن یولری، از کمیسیون حقوق مهاجران و پناهندگان شعبه استانبول انجمن حقوق بشر (İHD) تأکید می‌کند، افزایش دوباره تنش‌ها در خاورمیانه، آسیب‌پذیری پناهندگان را بیش از پیش عمیق‌تر کرده است. به گفته‌ی او، میلیون‌ها انسانی که پیش‌تر آواره شده‌اند و در کشورهای مختلف برای ادامه زندگی تلاش می‌کنند، با احتمال جنگ‌ها و درگیری‌های جدید، با عدم‌قطعیتی بسیار سنگین‌تر روبه‌رو شده‌اند.

 

موج جدید پناهندگان؛ تنش‌ها بر سر امکانات

گولسرن یولری معتقد است، در درجه اول، افرادی که پیش‌تر آواره شده‌اند، یعنی کسانی که در وضعیت پناهندگی قرار دارند، از موج‌های جدید مهاجرت به‌طور طبیعی احساس تهدید و ناامیدی می‌کنند. وی درباره‌ی دلایل این تهدید و ناامنی می‌گوید: «زیرا در کشورهایی که به آن‌ها پناه برده‌اند، به‌دلیل آنکه خودشان بخش قابل توجهی از جمعیت را تشکیل می‌دهند و اغلب مورد پذیرش کامل نیستند، با بیگانه‌هراسی مواجه‌اند و به بسیاری از حقوق خود دسترسی ندارند. بنابراین در شرایطی تحت فشار زندگی می‌کنند و نمی‌توانند یک زندگی عادی بسازند. حال اگر با موج جدیدی از پناهجویان روبه‌رو شوند، این به معنای تقسیم شدن امکانات محدود موجود و افزایش فشارها و پیامدهای منفی برای آن‌هاست».

او تأکید می‌کند که پناهندگان نه‌تنها از نظر شرایط فیزیکی بلکه از نظر روانی نیز تحت فشار شدید زندگی می‌کنند.

 به گفته او، افزایش جمعیت در کشورهای میزبان، تنش‌ها بر سر تقسیم منابع را تشدید می‌کند و این وضعیت برای پناهندگانی که با امکانات محدود در تلاش برای ساختن زندگی هستند، به معنای موج جدیدی از بلاتکلیفی و نگرانی است. گولسرن یولری همچنین اشاره می‌کند که پناهندگانی که از قبل با طردشدگی و تبعیض مواجه بوده‌اند، با تحولات جدید آسیب‌پذیرتر می‌شوند و ادامه می‌دهد: «از سوی دیگر، این وضعیت شاید امید بازگشت به وطن را در میان بخشی از پناهندگان از بین می‌برد. مثلاً جنگ‌های خاورمیانه به کشورهای زیادی مربوط است. به عنوان نمونه، حتی اگر جنگ در سوریه رو به پایان باشد، این به معنای امکان بازگشت سوری‌ها به کشورشان نیست؛ زیرا بازسازی زندگی در آنجا به بسیاری از چیزها نیاز دارد و از طرف دیگر هنوز خطر تبدیل شدن دوباره به منطقه درگیری وجود دارد. بنابراین در عمل، وضعیت به‌گونه‌ای است که امید بازگشت را از بین می‌برد».

 

از بین رفتن امکان بازگشت

گولسرن یولری در ادامه به موضوع دشوار شدن یا از بین رفتن امکان بازگشت اشاره می‌کند. او می‌گوید برای پناهندگانی که سال‌ها دور از کشورشان زندگی کرده‌اند، ایده‌ی «بازگشت» به‌تدریج به یک احتمال بسیار ضعیف تبدیل می‌شود. به گفته او، پایان جنگ‌ها به‌تنهایی کافی نیست و در شرایطی که امنیت و امکان زندگی پایدار وجود نداشته باشد، بازگشت عملاً به یک گزینه واقعی تبدیل نمی‌شود. این مسئله یکی از عوامل اصلی است که برنامه‌ریزی برای آینده را برای پناهندگان دشوارتر می‌کند.

یولری می‌گوید: در شرایطی که افراد در حال حاضر خودشان تجربه مهاجرت یا پناهندگی را دارند، وقوع جنگ‌های جدید یا گسترش و تشدید درگیری‌ها، به معنای یک نگرانی جدی، یک خطر بزرگ و یک تهدید واقعی است. اما اگر این موضوع را در چارچوب موج‌های جدید مهاجرت در نظر بگیریم، در واقع پدیده‌ای است که همه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد. زیرا در مناطقی که جنگ به‌صورت مستقیم و شدید در جریان است، احتمال مهاجرت اجباری و «موج جدید جابه‌جایی» مطرح می‌شود. در مقابل، در دیگر نقاط جهان یا کشورهای هم‌مرز با مناطق درگیری، مردم نیز خود را در معرض تهدید می‌بینند و درنتیجه هنگام ادامه زندگی روزمره احساس نگرانی و ناامنی بیشتری دارند.

 

«درگیری‌ها واکنش‌های راست‌گرایانه و محافظه‌کارانه را سازمان‌دهی می‌کنند»

گولسرن یولری تأکید می‌کند که مسئله مهاجرت فقط محدود به افرادی نیست که آواره شده‌اند، بلکه در سطح جهانی اثرگذار است، زیرا گسترش درگیری‌ها از یک سو موج‌های جدید مهاجرت را ایجاد می‌کند و از سوی دیگر باعث افزایش نگرانی‌های امنیتی و آینده‌محور در جوامع کشورهای مقصد نیز می‌شود. این وضعیت به تنش میان جوامع دامن زده و بر فضای سیاسی نیز تأثیر می‌گذارد.

او با اشاره به اینکه کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل اعلام کرده است، در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۳۰ میلیون نفر دوباره در وضعیت پناهندگی یا مهاجرت قرار خواهند گرفت، می‌گوید: «در حالی که این تعداد عظیم از انسان‌ها با مشکلات سنگین مهاجرت روبه‌رو هستند، مردم باقی‌مانده در جهان نیز در نوعی احساس ناامنی با آن‌ها شریک‌اند. ۱۳۰ میلیون انسان نمی‌توانند برای آینده خود رویاپردازی کنند. این حجم از جمعیت قادر نیستند برای فردای خود گام‌های مطمئن بردارند. در نتیجه، این وضعیت در سطح جهانی باعث شکل‌گیری نوعی واکنش اجتماعی می‌شود که به‌ویژه در قالب گرایش به راست‌گرایی و محافظه‌کاری بروز پیدا می‌کند».