بدن؛ آخرین دارایی در بازار باروری
با گسترش تبلیغات فروش تخمک و رحم جایگزین در ایران، زنانی از فشار اقتصادی و تصمیمهایی میگویند که به گفته آنان نه از سر انتخاب، بلکه از روی ناچاری گرفتهاند؛ بازاری بدون قوانین شفاف که نقش واسطهها را پررنگ کرده است.
ژوان شریفزاده
بوکان- «اولین بار در اینترنت تبلیغش را دیدم و تصمیم به فروش گرفتم. تخمککشی واقعا کار آسانی نیست. ممکن است برای هرکس مشکلی و عارضهای در پی داشته باشد اما وقتی به دلیل مالی مجبور به این کار شوی، دیگر نمیتوانی به فردا فکر کنی، بلکه فقط گذران امروز است که اهمیت پیدا میکند. فعلا از فروش کلیه بهتر است حتی اگر قد بلندتر و سر و روی زیباتری هم داشته باشی، ممکن است تخمکهایت را گرانتر هم بخرند.»
اینها سخنان فائزه.و است که در اوج فشارهای اقتصادی در ایران، به همراه خواهرش، مجبور به فروش تخمکهای خود شده است. اینروزها تبلیغات فروش تخمک و اجارهی رحم فضای مجازی را پر کرده است. برای فائزه و فرزانه نیز همانند بسیاری از زنانی که تخمکهای خود را اهدا میکنند، انگیزهی مالی، علت اصلی این کار است.
واسطه گری در بازار فروش تخمک، اجارهی رحم و ...
بیشتر کسانی که پشت چنین تبلیغاتی هستند، دلالانی هستند که اهدا کننده را با مراکز و یا زوجهای نیازمند تخمک با مشکلات باروری وصل میکنند.
واسطهها تلاش دارند اهدای تخمک را یک عمل عادی نشان دهند و با نوشتن جمله «با اهدای تخمکهایی که هر ماه از طریق عادت ماهانه از دست میدهید به خانمهایی که بچهدار نمیشوند کمک کنید!» و یا حتی با عنوان «کار و کسب درآمد از منزل» سعی در ترغیب زنان به انجام این عمل دارند.
در این میان، دلالان بیشتر به دنبال یافتن زنانی هستند که بتوانند تخمک اهدا کنند و شرایط داوطلبان اهدای تخمک را داشتن سن زیر ۳۳ سال، متأهل یا دارای سابقه ازدواج پیشین، سالم بودن، نداشتن مشکلات خونی، داشتن ذخیره تخمدانی کافی، آزمایش عدم اعتیاد و رضایت همسر عنوان میکنند.
از قیمتها و تجاری سازی تا بد قولی واسطهها
قیمتهای متفاوتی برای فروش تخمک در تبلیغهای اینترنتی به چشم میخورد اما فرزانه میگوید: «بیشتر دلالها زیر حرفشان میزنند و وقتی میفهمند واقعا فروشندهای و پول نیاز داری، مبلغش را کمتر میکنند. در این بازار چند نفر بسیار شناخته شدهاند. من در سومین اهدای خود توانستم با مبلغ بیشتری تخمکم را بفروشم و هزینهی کل دارو و سونوگرافی و آزمایشاتم را خود دلال پرداخت کرد اما اولین بار هزینهی داروهای قبل و بعد از اهدا برعهدهی خودم بودم.»
جسم، روان و عوارض ناگفته
نغمه.ز متخصص زنان و نازایی اهدای تخمک و اجارهی رحم را یک راه حل اثربخش و نهایی برای مشکل ناباروری بسیاری از زوجها معرفی میکند با این حال به آنطرف ماجرا و تجاری سازی این امر اشاره میکند: «اهدای تخمک یک فرایند ساده و بدون پیامد نیست؛ ما با بدن یک زن مواجهیم که برای خارج کردن تخمک، تحت یک دوره درمان هورمونی قرار میگیرد. یکی از عوارضی که باید جدی گرفته شود، سندرم تحریک بیش از حد تخمدان است. امکان عفونت و خونریزی و اختلالات هورمونی نیز وجود دارد. همچنین احتمال سرطان تخمدان نیز گاها مطرح میشود. بعضی زنان بعد از اهدای تخمک با پرسشهای روانی مواجه میشوند؛ اینکه سلول ژنتیکی آنها در شکلگیری کودکی دیگر نقش داشته، اینکه آیا روزی آن کودک را خواهند شناخت یا نه، و برای مادران جایگزین که رحم خود را اجاره میدهند و هدفشان مادی است نیز بحران هویتی شدیدتری ایجاد میشود و در هر دو مورد زنان به اینکه چگونه باید با این موضوع کنار بیایند درگیر میشوند.»
قانون مبهم و اصول فقهی؛ از صیغهی تا ممنوعیت اهدای اسپرم
اهدای اسپرم به شکل رایج بسیاری از کشورهای غربی در ایران به دلیل مسائل فقهی، حقوقی و بحث نسب، با محدودیتهای جدی مواجه است بطوریکه در ایران تنها رویان (جنین) اهدا و یا کاشت میشود. در برخی موارد در خصوص اهدای تخمک نیز به گفتهی فعالان این حوزه، خانوادهها تنها تخمک زنی را قبول میکنند که متأهل نبود و قبلا ازدواج کرده باشد در این صورت نیز به راهنمایی عالمان امور دینی تا زمان تخمک کشی و تشکیل رویان باید صیغهای موقت و اغلب غیابی بین زن اهدا کننده و مرد متقاضی جاری گردد زیرا در بسیاری از موارد هویت گیرنده و اهداکننده باید محرمانه باشد.
اگرچه به لحاظ فقهی تعاریفی برای چنین عملی در حال تعریف است اما قانون هنوز به شکل مبهم به اهدای تخمک، رویان و اجاره رحم و شرایط آن پاسخ میدهد. همچنین در این میان مسئله فقط خرید و فروش تخمک یا رحم نیست؛ بلکه شرایطی است که در آن بحران اقتصادی، تورم و کاهش امنیت معیشتی، بدن زنان را به یکی از آخرین داراییهای قابل تبدیل به پول بدل میکند.
در چنین وضعیتی، مرز میان «انتخاب آزاد» و «اجبار ناشی از فقر» مبهم میشود. فائزه و فرزانه نیز هر دو بر این باورند اگر دسترسی به شغل، درآمد و حمایت کافی وجود داشت، برای تأمین هزینههای زندگی هرگز به اهدای تخمک روی نمیآوردند.