Haber Merkezi- Birleşmiş Milletler (BM) işkenceyle mücadele mekanizmaları, 26 Haziran İşkence ile Mücadele ve İşkence Görenlerle Dayanışma Günü’nde bir açıklama yaptı.

BM İşkence Özel Raportörü, İşkenceyle Mücadele Komitesi, İşkenceyi Önleme Alt Komitesi ve BM İşkence Mağdurları Gönüllü Fonu’nun ortak açıklamasında “İşkence toplumsal cinsiyet bakımından asla nötr değildir” ifadeleri yer aldı.

Cinsel şiddet, çıplak arama, aşağılama ve üreme sağlığına müdahale

Açıklamada, kadınlar ve kız çocuklarının gözaltı merkezlerinde, cezaevlerinde, çatışma bölgelerinde, göç yollarında ve kapalı kurumlarda cinsel şiddet, çıplak arama, aşağılama, üreme sağlığına müdahale, sağlık hizmetlerinden yoksun bırakma, tehdit ve damgalanma gibi özgül işkence ve kötü muamele biçimleriyle karşılaştıkları vurgulandı.

BM mekanizmaları, devletlerin yalnızca işkenceyi yasaklayan mevzuatla yetinemeyeceğini; etkili soruşturma, cezasızlığın önlenmesi, mağdurların rehabilitasyonu ve adalete erişim için somut, erişilebilir ve güvenli mekanizmalar kurmakla yükümlü olduklarını hatırlattı.

Hukuken yasaklanması işkenceye son vermedi

BM bu yılki açıklamasında, hukuki yasağın tek başına işkenceyi ortadan kaldırmaya yetmediğini de ortaya koydu. Dünyanın birçok ülkesinde polis merkezlerinde, hapishanelerde, göçmen gözaltı merkezlerinde, askeri operasyon bölgelerinde ve protestoları bastırma süreçlerinde işkence var olmaya devam ediyor. İnsan hakları örgütlerinin yıllık raporları, işkence ve kötü muamelenin yalnızca otoriter rejimlerin değil, kendilerini “demokratik” olarak niteleyen devletlerin güvenlik aygıtlarında da tekrar tekrar devreye giren bir uygulama olduğunu gösteriyor.

İşkenceyle mücadele neden geriye gidiyor?

Son yıllarda işkenceyle mücadelede gözlenen gerilemede üç etmenin öne çıktığı belirleniyor.

*Birincisi, güvenlikçi siyasetin yükselişi. “Terörle mücadele”, “sınır güvenliği”, “düzensiz göçle mücadele”, “suçla savaş” ya da “kamu düzeni” gibi gerekçeler altında devletler, kapalı kurumları ve kolluk gücü merkezlerini daha az denetlenebilir mekânlara taşıyor. ABD’de göçmen gözaltı merkezlerindeki ölümler ve kötü muamele iddiaları güncel örnekler arasında: BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, kısa süre önce ICE gözetimindeki ölümler için bağımsız soruşturma çağrısı yaptı; HRW de Trump’ın dönüşünden sonraki ilk 500 günde ICE gözetiminde 52 ölüm kaydettiğini, ölüm oranının son on yılın en yüksek düzeyine çıktığını bildirdi.

Avrupa’da ise sığınmacılara yönelik geri itmeler ve AB’nin sınır denetimini üçüncü ülkelere havale etmesi, insan hakları ihlallerini sınırların dışında icraya yönelik bir güvenlik yaklaşımı olarak eleştiriliyor.  2025 verilerini derleyen HRW raporu, Polonya ve Bulgaristan’daki on binlerce geri itmeye ve AB destekli Libya sahil güvenliğinin 27 bini aşkın insanı Avrupa sınırlarına ulaşmadan durdurma seferberliğine işaret ediyor.  Amnesty’nin küresel raporlarında Ortadoğu ve savaş bölgelerinde savaş esirleri ve sivillere yönelik kötü muamelenin yanı sıra Rusya’nın Ukrayna’daki işgal bölgelerindeki zorla kaybetme, işkence ve savaş esirlerinin infazı iddiaları da yer alıyor; Asya’da Sri Lanka örneğinde ise HRW, “terörle mücadele” yasalarının keyfî gözaltı, zorla kaybetme ve işkence pratikleriyle iç içe işlediğini vurguluyor.

*İkincisi, cezasızlık. İşkence vakaları çoğu ülkede ya hiç soruşturulmuyor ya da fail kamu görevlileri idari koruma, yargısal dokunulmazlık, delil karartma veya “görev gereği güç kullanımı” savunmalarıyla korunuyor. BM İşkenceyle Mücadele Komitesi’nin 2026 oturumunda Gabon, İtalya, Pakistan ve Tacikistan’a ilişkin sonuç gözlemlerinde de, sözleşmenin uygulanmamasında cezasızlık, etkili soruşturma ve gözaltında temel güvencelerden yoksunluk merkezi yer tutuyordu.

Avrupa Konseyi İşkenceyi Önleme Komitesi’nin 2026 yıllık değerlendirmesi de polis merkezleri, cezaevleri, göçmen gözaltı merkezleri ve kapalı bakım kurumlarında uzun süredir uygulanmayan tavsiyelere, kötü muamele risklerine ve cezaevlerinde aşırı kalabalığın normalleşmiş olmasına dikkat çekiyor.   Mağdurların şikayet mekanizmalarına erişimi çoğu yerde sınırlı kalıyor; avukata erişim, bağımsız tıbbi muayene, hızlı yargısal denetim ve güvenli başvuru yolları kâğıt üzerinde bulunsa bile, BM ve bölgesel önleme mekanizmalarının ısrarla vurguladığı gibi, kapalı kurumlarda bağımsız ve düzenli denetim olmadıkça gerçek koruma mümkün olamıyor.

*Üçüncüsü, zulüm ve şiddet kültürünün toplumsallaşması. İşkence yalnızca kapalı kapılar ardındaki bir devlet güvenliği tekniği olarak kalmıyor; “terörist”, “suçlu”, “kaçak göçmen”, “hain” gibi kategoriler üzerinden mağdurun toplumsal söylemde insanlıktan çıkarılması, devlet şiddetine toplumsal rıza üretiyor. Bu kültür, devlet şiddetini görünmezleştirirken mağduru hak öznesi olmaktan çıkarıyor; kolluğu, hapishane personelini ve askeri birimleri hukukun değil, intikamın aracı haline getiren siyasal iklimi besliyor.

Kadınlar ve kız çocukları

BM’nin bu yıl işkenceyle mücadele bağlamında kadınlar ve kız çocuklarını merkeze alması yalnızca tematik bir tercih değil, işkencenin bu toplumsal arka planını görünür kılma çabası. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik işkence çoğu zaman cinsel şiddet, namus ve utanç tehdidi, aileye zarar verme, annelik ve üreme kapasitesi üzerinden baskı, çıplak arama ve mahremiyetin sistematik ihlali biçiminde ortaya çıkıyor. Bu nedenle işkenceyle mücadelenin, yalnızca ceza soruşturmasıyla değil; toplumsal cinsiyet eşitliği, sağlık hakkı, psikososyal destek, güvenli başvuru mekanizmaları ve mağdur odaklı adalet politikalarıyla birlikte ele alınması zorunlu.

İşkence Mağdurları Merkezi (Center for Victims of Torture) öncülüğünde yayımlanan ve 120’den fazla örgütün imzaladığı ortak açıklamada, “Hayatta kalanlar için adalet bir hayır işi değil, hukuki bir yükümlülük ve ahlaki bir zorunluluktur” denildi. Açıklamada, işkencenin etkilerinin işkence eylemi sona erdiğinde bitmediği; mağdurların bedenlerinde, zihinlerinde, ailelerinde ve topluluklarında yıllarca süren sonuçlar bıraktığı belirtildi.