Ortadoğu’da şimdi kadın zamanı (4)

Ürdün ve Lübnan’da kadınlar, şiddet ve ayrımcılığa yol açan toplumsal, hukuki ve mezhepsel kısıtlamalarla mücadele ediyor. Kadınlar, dayanışma ve örgütlenmeyle haklarını kazanmak ve daha özgür bir yaşam kurmak için direniyor.

Ürdün ve Lübnan’da kadınlar: Şiddet düzeni ile haklarını elde etme mücadelesi arasında

Haber Merkezi - Ortadoğu’da toplumsal yaşamın ilk tohumları kadınla birlikte atıldı. Toplum, ilk adımlarını kadınla yan yana attı ve ortak yaşam felsefesini gündelik hayatında somutlaştırdı. Binlerce yıl boyunca ortak yaşam deneyimi ve kolektif ruh, bireysel varlığın korunmasıyla birlikte bu bölgenin tarihsel kimliğini şekillendiren temel dayanaklar oldu.

Kadın, bu coğrafyanın tarihinde ilk yaşamın temellerini atan, tarımı geliştiren, ilk insan yerleşimlerini ve kentlerini kuran etkin güç olarak yerini sağlamlaştırdı. Bunun yanı sıra bir arada yaşama kültürünün ve inançların şekillenmesinde de merkezi bir rol oynadı. Böylece Ortadoğu kadınla birlikte doğdu, kadının varlığı da Ortadoğu ile birlikte şekillendi.

Ancak varlığı kadınla birlikte şekillenen bu coğrafya, tarihsel çatlağın ve toplumsal çöküşün ilk belirtilerini kadına yönelik şiddet aracılığıyla yaşadı. Bu şiddetin sonuçları yalnızca kadınların yaşamlarıyla sınırlı kalmadı, Ortadoğu’nun toplumsal yapısında, tarihsel seyrinde ve yaşamın bütün dokusunda derin bir yarılmaya yol açtı. Şiddet düzeninin farklı biçimlerde yeniden üretilmesiyle sınıfsal ayrımlar derinleşti, savaşlar alevlendi, soykırımlar yaşandı, yoksulluk ve toplumsal yıkım yayıldı. Meseleyi köklerine kadar götürdüğümüzde, doğanın doğal düzeninden sapan ilk şiddet biçimlerinin, insanın hem doğa hem de kadın üzerindeki tahakkümü ve müdahalesi olduğu görülüyor.

 

Günümüz Ortadoğu’sunda ise kadına yönelik şiddet geleneklerin, toplum kültürünün ve yönetim sistemlerinin merkezine yerleştirildi. Zamanla normalleştirilen bu şiddet, yaşamın olağan bir parçası olarak kabul edildi. Bölgede Orta Çağ’dan itibaren şekillenen sistemlerin özünde, kadına ve topluma yönelik şiddeti egemen bir zihniyet olarak yerleştirmek ve yaşamla bağlantılı ritüelleri katı bir dini kalıba sokmak bulunuyor. Ortadoğu, Rönesans ve Aydınlanma dönemlerini yaşamadığı için tarihsel dönüşümün en derin kırılmalarından biri kadının şahsında ve toplumdaki konumunda ortaya çıktı. Bu açıdan Ortadoğu’daki şiddetin tarihi, kadına yönelik şiddetin tarihinin gerçek bir aynasıdır.

Kadının bedeni ve yaşamı çoğu zaman bu çatışmaların alanı ve bedeli oldu. Dini sistemler günah, namus ve yasaklar gibi gerekçelerle kadın üzerinde vesayet ve denetim kurarak meşruiyet kazandı. Ulus-devlet ideolojileri ise toplumsal cinsiyet ayrımcılığı, dini bağnazlık ve milliyetçilik üzerine inşa edildi. Böylece kadın, tarih boyunca hem iktidar mücadelelerinin hedefi hem de egemenlik altına alınmak istenen merkezi bir varlık haline getirildi.

Dosyamızın bu bölümünde Lübnan ve Ürdün’e odaklanıyoruz. Kapitalist modernitenin araçlarını güncel gelişmelere göre yeniden uyarlama ve Ortadoğu’yu yeniden şekillendirme çabaları kapsamında bölgeyi yeniden yapılandırmaya yönelik planlar uygulamaya konuldu. İsrail, ABD ve İngiltere öncülüğünde yürütülen bu planlar, bölge ülkelerinden bazılarını uygulama aracı olarak kullanarak belirli siyasi ve toplumsal sistemleri dayatmayı amaçlıyor.

Buna karşılık, bu politikaların uygulayıcısı rolünü üstlenen bazı ülkelerin iç toplumsal gerçekliği, dış dünyaya karşı bir kapalılık perdesiyle çevrili. Ürdün bu açıdan açık bir örnek oluşturuyor. Sosyolojik yapısı, eğitim düzeyi, ekonomik durumu, aile ilişkileri ve kadının toplumsal alandaki varlığı bakımından kendi içine kapanmış bir devlet görünümü sergiliyor. Bu yapısal kapalılık, bölgenin haritasını yeniden çizme projeleriyle uyumlu siyasi konumlanışının doğrudan bir yansıması olarak okunabilir. Diğer tarafta ise coğrafi olarak Ürdün’e komşu olan Lübnan, çifte kuşatma altında bulunuyor. Ülke içinde keskin mezhepsel çelişkiler arasında sıkışırken dışarıdan İsrail müdahaleleri ve İran baskılarıyla çevreleniyor. Bu iç çatışmalar ve birbirine geçen müdahaleler Lübnan’ın toplumsal yaşamını ağır biçimde etkiliyor, ülkedeki toplumsal krizi ve kadın sorununu her geçen gün daha karmaşık hale getiriyor. Lübnan ve Ürdün deneyimlerinden hareketle bu dosyada, kadınlara yönelik şiddetin toplumsal, siyasi ve hukuki boyutlarını ele alırken, kadınların bu şiddete karşı koymak ve onunla mücadele etmek için geliştirdiği mücadele yolları ile dayanışma biçimlerine de ışık tutuyoruz.

ÜRDÜN

Ürdün toplumu büyük ölçüde aşiret yapısına dayanıyor. Bu toplumsal gerçeklik çoğu zaman hukukun önüne geçiyor. Böylece yasalar geleneklerin, örf ve adetlerin ve aile baskısının gölgesinde kalıyor. Yasalar ile sahadaki toplumsal gerçeklik arasındaki uçurum oldukça derin görünüyor. Ürdün’de kağıt üzerinde örnek gösterilebilecek yasal düzenlemeler bulunmasına rağmen asıl sorun, bu yasaların uygulanmasında, izlenen prosedürlerde ve hukukun ulaşamadığı toplumsal alanlarda yatıyor. Ürdün’de kurulan ulus-devlet yapısı da büyük ölçüde bu toplumsal ve aşiretsel ilişkiler üzerinden şekilleniyor. Bu nedenle kadına yönelik şiddetin kaynağını yalnızca geleneksel toplumsal yapıda aramak yeterli değil. Devletin kendisi ve kurumsal mekanizmaları da bu şiddetin yeniden üretilmesinde belirleyici bir rol oynuyor. Hukuki mekanizmaların işleyişindeki eksiklikler, kadınlara yönelik şiddetin sistematik biçimde sürmesine zemin hazırlıyor.

Kadınlar çifte şiddete maruz kalıyor

Bu yapının önemli sonuçlarından biri de toplumsal damgalama mekanizmasıdır. Sessiz bir baskı aracına dönüşen bu mekanizma, kadınları aile yapısının “dağılacağı” korkusuyla haklarından vazgeçmeye zorluyor. Toplumsal damgalama, kadınların karşılaştığı en tehlikeli görünmez şiddet biçimlerinden biri olarak öne çıkıyor. Çünkü burada çifte bir şiddet söz konusu: Kadın önce şiddete maruz kalıyor, ardından yaşadıklarını dile getirdiğinde toplum tarafından dışlanıyor. Böylece şiddeti meşrulaştıran gerekçeler oluşturulurken, kadın kendisini yargı, aile ve toplumsal baskı mekanizmaları arasında giderek daha fazla sıkışmış buluyor. Bu süreçte kadının kimliği ve iradesi silinirken, devletin ve beslediği aşiretçi zihniyetin etkisiyle şiddet yeniden üretiliyor.

‘En büyük mücadele sessizliği bozmaktır’

“Barış Yurdu Kalkınma ve İnsan Hakları Derneği” proje direktörü Lana Ebu Sünine, daha önce ajansımıza verdiği röportajda Ürdün toplumunda kadına yönelik şiddetin örtbas edilmesine dikkat çekerek, “Ürdün toplumunda ‘örtbas etme’ kavramı kutsallaştırıldı ve kadını susturmanın bir aracına dönüştü. Kadına sürekli ‘Çocukların için dayanmalısın’ ya da ‘Mutlaka onu öfkelendirmişsindir’ deniliyor. Kadın, bu bakış açısının altında ezilirken ‘rezil olma’ korkusuyla yaşıyor. Oysa şiddetin hiçbir gerekçesi olamaz ve sessizliği bozmak mücadelenin en büyük biçimidir” dedi. Lana Ebu Sünine’nin kadınlara sessizliklerini bozmaları yönündeki çağrısı, yalnızca Ürdün’deki şiddetin fiziksel boyutunu değil, aynı zamanda onu görünmez kılan toplumsal mekanizmaları anlamak açısından da büyük önem taşıyor.

Akraba evlilikleri ve güçlü aşiret bağları bu tabloyu daha da karmaşık hale getiriyor. Kadın sessizliğini bozup şikayette bulunmaya karar verdiğinde mesele yalnızca eşiyle yaşadığı sıradan bir anlaşmazlık olarak görülmüyor, çoğu zaman bütün aşirete karşı bir başkaldırı olarak yorumlanıyor. Bu bakış açısı, aile ve aşiret çevresinden gelecek baskı ve dışlanma korkusunu artırıyor. Bu nedenle birçok kadın şikayetini geri çekmek ve haklarını talep etmekten vazgeçmek zorunda kalıyor.

Korunma mekanizmaları yetersiz kalıyor

Ürdün’de kadınlar için kurulan sığınma evleri ise çoğu zaman geçici bir çözüm olmaktan öteye geçemiyor. Başlangıçta kadınları korumak ve şiddet uygulayan kişilerden uzaklaştırmak amacıyla kurulan bu kurumlar, uygulamada kadınların özgürlüklerini kısıtlayan ve onları toplumsal yaşamdan izole eden başka bir mekanizmaya dönüşüyor. Faillere caydırıcı cezalar uygulanmazken, şiddete maruz kalan kadınların sığınma evlerine yerleştirilmesi, ailelerinden ve toplumsal çevrelerinden uzaklaştırılması, “koruma” kavramının bütününü sorgulanır hale getiriyor.

Geçmişte kadınlar korunmaları gerekçesiyle cezaevlerine gönderiliyordu. Bugün bu alanda bazı ilerlemeler sağlanmış olsa da kadını tecrit ederek korumaya dayalı yaklaşım devam ediyor. Veriler, şiddete maruz kalan kadınların yaklaşık üçte ikisinin ya toplumsal damgalanma korkusuyla ya da yeterli koruma mekanizmalarının bulunmaması nedeniyle şikayette bulunmadığını gösteriyor. Bunun çarpıcı örneklerinden biri, eşi ve ailesi tarafından şiddete ve ölüm tehditlerine maruz kalan ancak güvenliğinin sağlanması gerekçesiyle “koruma” adı altında cezaevine konulan Vefa Ebu Semra’nın yaşadıklarıdır.

Kadınlar özgürlüklerini ellerinden almayan bir güvenlik arıyor

Ürdünlü aktivist Şeyma Ebu Semra, ajansımıza yaptığı açıklamada kız kardeşi Vefa’nın eşi tarafından uygulanan şiddetin mağduru olduğunu belirterek, kız kardeşinin ekonomik bağımsızlığını kazanmak amacıyla çalışmaya karar verdiğinde eşi ve erkek kardeşleri tarafından ağır şiddete ve ölüm tehditlerine maruz kaldığını ifade etti. Şeyma Ebu Semra, kız kardeşini korumak yerine “koruma evi” adı verilen ve şiddete maruz kalan kadınların tutulduğu bir yerde alıkoyduklarını vurgulayarak, burada alıkonulan diğer şiddet mağduru kadınların akıbetini sorguladı.

Kız kardeşinin farklı taahhütler imzaladıktan sonra kısa süre önce koruma evinden ayrıldığını belirten Şeyma Ebu Semra, bu krizin Ürdün’de ve genel olarak Arap ülkelerinde kadın hakları ve kadınların özgürce seçim yapma hakkına ilişkin yasalardaki derin boşlukları ortaya çıkardığını kaydetti. Gerçek çözümün yalnızca sığınma evlerinin sayısını artırmak olmadığını sözlerine ekleyen Şeyma Ebu Semra, faillerin cezasız kalmasını önleyen, kadınların psikolojik ve ekonomik açıdan güçlenmesini destekleyen, hak ve özgürlüklerini güvence altına alan bütünlüklü bir sistemin kurulması gerektiğini ifade etti.

Sosyal Güvenlik Yasası kadınların baskısıyla değişti

2025 yılına ait resmi veriler, şiddet mağdurlarının yüzde 79’unun kadın olduğunu gösteriyor. Her yıl kaydedilen şikayetlerin sayısı on binleri aşarken, mağdurların büyük bölümünü kadınlar oluşturuyor. Ürdünlü kadınlar, aşiret şeyhleri ve kanaat önderleri aracılığıyla şiddete karşı mücadeleyi güçlendirmek ve hukuki bir çerçeveye kavuşturmak için çalışıyor. Bu yöntem, aşiret adına kadınlara uygulanan baskı ve zorlamaların azaltılmasına katkı sağlıyor. Kadına yönelik şiddetin kaynağı olan zihniyetin değiştirilmesi ve dönüştürülmesi mücadelesi, Ürdünlü kadınların öncelikleri arasında yer alıyor. Bu konuda somut örnekler de bulunuyor. Kadınların mücadelesiyle yaratılan saha baskısı, Sosyal Güvenlik Yasası’nda değişiklikler yapılmasını sağladı ve 308’inci maddenin kaldırılmasına yol açtı. Bu gelişme kadınlar açısından önemli bir kazanım olarak değerlendirildi.

Kadınlar dayanışma ağları kuruyor

Ürdünlü kadınlar, toplumun muhafazakar yapısıyla çatışmayan kendilerine özgü bir direniş çerçevesi oluşturmaya çalışıyor. Kadınların çıkarlarına hizmet edecek yasaların şekillendirilmesini hedefleyen kadınlar, şiddet mağdurlarına eşlik etmek, adli koruma kararlarının çıkarılmasını kolaylaştırmak, onları kadın katliamlarından ve aile içi şiddetten korumak amacıyla hukuki danışmanlık merkezleri ile avukatları, kadın avukatları ve gönüllüleri bir araya getiren ağlar kuruyor.

Direniş biçimlerinden biri olarak Ürdünlü örgütler, kadınların ekonomik bağımsızlığını kazanması amacıyla il ve köylerde kadın üretim dernekleri ve kooperatifleri kuruyor. Ekonomik bağımsızlık, kadınların şiddet içeren ve kendilerine düşman olan ortamlarda kalmasının başlıca nedenlerinden biri olan ekonomik bağımlılığın ortadan kaldırılması açısından önemli bir adım olarak görülüyor. Bunun yanı sıra teknoloji aracılığıyla kolaylaştırılan şiddetin belgelenmesi, kadınların ve kız çocuklarının bilinçlendirilmesi, korku ve sessizlik duvarının yıkılması, kaynağı ne olursa olsun şiddetin normalleştirilmesinin ve kabul edilmesinin önlenmesi için çalışmalar yürütülüyor. Ürdünlü örgütlere göre bu yöntemler etkili oluyor. Kadınlara yönelik şiddetin belgelenmesi, kadınların konuşabilecekleri, danışmanlık ve yönlendirme alabilecekleri kanalların açılması konusunda kayda değer başarılar elde ediliyor.

Kadınları mağdur değil suçlu gören ve işkenceciyi “mağdur” olarak gösteren erkek egemen bakış açısının hakim olduğu engellerle dolu bir ortamda, Ürdünlü kadınların daha iyi bir gerçeklik yaratma çabaları öne çıkıyor. Kadınlar varlıklarının ve yeteneklerinin tanınması için mücadele ediyor. Sistematik dışlama, ötekileştirme ve görünmez kılma politikaları nedeniyle “görünmez” kalabilen bu mücadele içinde kadınlar, güvenli, özgür ve demokratik bir alanda yaşama haklarına sahip çıkmayı sürdürüyor.

LÜBNAN

Yüzölçümü ve bazı kültürel ve toplumsal yönleri bakımından Ürdün’den çok farklı olmayan Lübnan’da daha karmaşık bir süreç yaşanıyor. Bu sürecin özellikleri savaş, yıldırma ve korkutma politikalarıyla şekilleniyor. Tehditlerin, şiddetin ve zorla yerinden edilmenin arttığı bir ortamda Lübnanlı kadınlar, bir yandan hukuki, mezhepsel ve aile içi şiddetin, diğer yandan savaş kaynaklı şiddetin çifte yükü altında eziliyor. Kadınlar yalnızca kötü muameleye maruz kalma açısından değil, “korkuları taşıma” ve onlarla yüzleşme bakımından da en ağır yükü üstleniyor.

Savaşın bedelini kadınlar ödüyor

Lübnan’da her yeni göç dalgası ve her bombardıman kadınların koşullarını daha da kırılgan hale getiriyor. Korku yalnızca ölüm endişesiyle sınırlı kalmıyor, bilinmezliğe ilişkin kaygı ve endişeler de derinleşiyor. Kadınların barındığı göç çadırları ve geçici konutlar sarsılırken, bu alanlar en temel insanca yaşam koşullarından yoksun kalıyor. Böylece bu ortamlar toplumsal cinsiyete dayalı şiddet ve her türlü taciz için elverişli bir zemine dönüşüyor.

Yardım hatlarına on binlerce şikayet geliyor

Lübnan’daki ulusal araştırmalar, kadınların yaklaşık yarısının (yüzde 44 ile yüzde 53 arasında) yaşamları boyunca en az bir kez şiddetin bir türüne maruz kaldığını gösteriyor. Hükümete bağlı yardım hatlarına ise her yıl on binlerce arama ve ihbar geliyor. Tüm bu tehditlere, yoksulluğa ve çok katmanlı şiddete rağmen kadınlar teslim olmuş ve çaresiz bir mağdur konumunda kalmadı. Savaş koşulları altında şiddet yapısını çözmek ve etkileriyle hem sahada hem de hukuki düzeyde mücadele etmek amacıyla olağanüstü dayanışma ve mücadele ağları ile araçları geliştirdiler.

Yasalar sahada uygulanmıyor

Ürdünlü kadınlar Ceza Yasası ve resmi medeni statü yasası karşısında mücadele ederken Lübnanlı kadınların mücadelesi daha geniş bir alanı kapsıyor. Kadınlar, farklı mezheplere bağlı dini mahkemelerin yetkisi altında bulunan 15 ayrı mezhepsel kişisel statü yasasıyla karşı karşıya. 2014 tarihli 293 sayılı Aile İçi Şiddete Karşı Kadınları ve Diğer Aile Üyelerini Koruma Yasası çıkarılmış olmasına rağmen, özellikle devlet kurumlarının yetersizliği ve dini ve mezhepsel yargının sivil koruma mekanizmalarından daha güçlü olması nedeniyle yasanın uygulanması sınırlı kaldı.

Güvenli alanlar kadınların çabalarıyla oluşturuluyor

Bu karanlık hukuki çerçeveye, hükümet kurumlarının çöküşüne, göç ve çatışma krizlerinin derinleşmesine rağmen Lübnanlı kadınlar mücadele biçimlerini geliştirmeye devam ediyor. Bölgedeki diğer ülkelerle karşılaştırıldığında geleneksel çerçeveleri aşması ve dönemin koşullarına uygun mekanizmalar geliştirmesi bakımından cesur olarak nitelendirilebilecek bu mücadele kapsamında kadınlar, savaş ve kriz dönemlerinde yardımlaşma ve karşılıklı iş birliğine dayalı dayanışma ağları kuruyor. Ayrıca barınma merkezlerinde ve göç bölgelerinde gönüllü kadın grupları oluşturuyor, tıbbi ve psikolojik destek sağlıyor, yardımları dağıtıyor, şiddet ve savaş mağduru kadınlar için güvenli alanlar yönetiyor.

Saha düzeyinde ise Lübnan’daki derneklerin kayıtlarına göre dini mahkemelerin yetkilerinin kaldırılması ve herhangi bir mezhepsel ya da toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık olmaksızın adalet ve eşitliği güvence altına alan tek tip bir medeni kişisel statü yasasının kabul edilmesi için kampanyalar sürüyor.

Dijital şiddete karşı kampanya başlatıldı

Bu çerçevede “Fe-Mil” Derneği, Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu’nun Lübnan ofisiyle iş birliği içinde 25 Kasım 2025’te Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü dolayısıyla kadınlara ve kız çocuklarına yönelik dijital şiddetle mücadele için kapsamlı bir yasanın kabul edilmesini talep eden bir kampanya başlattı. Dernek tarafından bir hukuk komitesinin katılımıyla hazırlanan yasa taslağını temel alan kampanya, dijital şiddet meselesini toplumsal farkındalık alanından çıkararak koruma ve hesap verebilirliği güvence altına alan yasal değişiklik talebi düzeyine taşımayı hedefledi.

Geçtiğimiz 25 Şubat’ta bu süreç, dijital şiddete karşı kadınları koruma yasa tasarısının “Fe-Mil” Derneği’nin desteği ve bazı milletvekillerinin katılımıyla Lübnan Parlamentosu’na sunulmasıyla daha ileri bir yasama aşamasına geçti. Lübnan Ulusal İnsan Hakları Komisyonu’na göre yasa tasarısı, siber takip, taciz, şantaj, kimliğe bürünme ve mahrem görüntülerin rıza olmaksızın yayımlanması gibi uygulamaları kapsıyor. Bu adımın önemi, kadın hareketinin talebinin farkındalık kampanyaları ve toplumsal baskı düzeyinden çıkarak yasama organında değişiklik yaratmaya yönelik bir girişime dönüşmesinde yatıyor. Böylece koruma ve hesap verebilirlik sorumluluğu, kadınların saldırganlarla tek başlarına mücadele etmek zorunda bırakılması yerine devletin ve ilgili kurumların omuzlarına yükleniyor.

Kadınların hak mücadelesi yasal değişimlere katkı sunuyor

Kadın hareketinin şiddet ve ayrımcılıkla mücadeleye yönelik doğrudan girişimlerinin yanı sıra Lübnan’da Ağustos 2026’da önemli bir hukuki gelişme yaşandı. Lübnan yasalarından idam cezasını kaldıran 68 sayılı yasanın kabul edilmesi, Lübnanlı ve uluslararası örgütlerin de katıldığı sivil toplum çalışmalarının ve uzun yıllara yayılan savunuculuk çabalarının sonucu oldu.

Bu kampanya doğrudan kadın hareketine bağlı bir girişim olmasa da sivil ve hukuki örgütlenmenin uzun vadede yasalar üzerinde etkili olmasının ve hak taleplerini somut yasal değişikliklere dönüştürmesinin önemini ortaya koyan bir örnek oluşturuyor. Yargı sistemindeki eksikliklere rağmen şiddete maruz kalan kadınlara anında danışmanlık sağlayan, ücretsiz yardım hatları sunan ve adli koruma kararlarının çıkarılmasını kolaylaştıran hak temelli girişimlerin çabaları da göz ardı edilemez.

Kadın dayanışması şiddetle mücadelenin yolu

Kadınların faaliyetleri ve girişimlerine ilişkin düzenli istatistik ve verilerin bulunmaması, bu mücadelenin önemli bir bölümünün izlenmesini, tanınmasını ve değerlendirilmesini zorlaştıran temel sorunlardan biri olmaya devam ediyor. Bu durum, söz konusu deneyimlerin belgelenmesine ve sonuçlarının görünür kılınmasına yatırım yapılmasını gerektiriyor. Bu deneyimler yalnızca kriz dönemleriyle sınırlı geçici tepkiler olarak değil, sürdürülebilir değişim yaratma kapasitesine sahip siyasi ve toplumsal eylem biçimleri olarak ele alınmalı.

Sonuç olarak kadın mücadelesinin gücünün, kadınların yürüttüğü girişimlerin, kampanyaların ve programların sayısıyla değil, şiddet ve ayrımcılığı üreten koşulları değiştirme, uygulanabilir haklar elde etme ve katılım ile etki alanlarını genişletme kapasitesiyle ölçüldüğünü söyleyebiliriz. Filistin, Yemen, Lübnan ve Ürdün’de kadınlar, şiddete karşı mücadelelerinin yanı sıra kimliklerinin silinmesi, sömürü ve ötekileştirme girişimlerine karşı direniyor ve örgütleniyor. Kadınların mücadelesinin özü, Ortadoğu’da bu yüzyılı “kadın yüzyılına” dönüştürmek ve “kadınların çağını” yaratmaktır.