HANAN HARITE

Fas — Fas’ta ilk iki kadının 1993 yılında Temsilciler Meclisi’ne girmesinden bu yana yasama kurumlarındaki kadın temsili, sembolik bir varlıktan daha geniş bir katılıma doğru ilerledi. Ancak kadınların temsili, Fas’ın anayasal ve siyasi hedefleri doğrultusunda öngörülen eşit temsil düzeyinin hala altında bulunuyor. Temsilciler Meclisi’ndeki kadın milletvekili sayısı 2011’de 67, 2016’da 81 iken, 2021 seçimlerinin ardından 96’ya yükseldi. Bu sayı, 395 sandalyeli meclisin yüzde 24,3’üne karşılık geliyor.

Kadın adayların önündeki siyasi ve ekonomik engeller sürüyor

2021 seçimlerinde seçilen 96 kadın milletvekilinden 90’ı bölgesel seçim çevrelerinden, yalnızca 6’sı ise yerel seçim çevrelerinden parlamentoya girdi. Bu tablo, kadınların temsillerini artırmaya yönelik mekanizmaların dışında, kadınların seçimlerde rekabet etme ve sandalye kazanma olanaklarına ilişkin tartışmayı yeniden gündeme getiriyor.

Fas, hükümetin seçim tarihini resmen belirlemesiyle 23 Eylül 2026’da yapılacak yeni Temsilciler Meclisi seçimlerine hazırlanıyor. Seçim kampanyasının 10 Eylül’de başlayıp 22 Eylül’de sona ermesi kararlaştırılırken, yetkililer ve siyasi partiler hazırlıklarını sürdürüyor. Geçtiğimiz Temmuz ayında ise seçim sürecinin farklı aşamalarını takip etmek ve seçimlerin güvenliğini ve şeffaflığını sağlamak amacıyla merkezi seçim takip komitesi ile bölgesel ve il düzeyindeki komiteler faaliyete geçirildi.

‘Yasal düzenlemeler tek başına yeterli değil’

Bu çerçevede aktivist ve eski parlamenter Ayşe Luhmas, seçilmiş kurumlarda kadınların sayısındaki artışın Faslı kadınların karar alma mekanizmalarına ulaşmasının önündeki engelleri ortadan kaldırmadığını belirterek, siyasi, ekonomik ve toplumsal engellerin kadınların aday olma ve başarı elde etme fırsatlarını hala etkilediğini ifade etti. Kadınların karar alma mekanizmalarına ulaşabilmesi için gerçek anlamda desteklenmesi gerektiğini vurgulayan Ayşe Luhmas, özellikle mali imkanları sınırlı kadın adayların seçim sürecinde birçok engelle karşılaştığını belirterek, “Kadınların seçimlere katılması, başarılı olması ve karar alma mekanizmalarına ulaşması için destek mekanizmaları oluşturulmalı. Özellikle mali açıdan imkanları daha sınırlı ve kadınların adaylığını engelleyen, karar alma mekanizmalarına ulaşmalarının önüne geçen birçok engelle karşılaşıyoruz” dedi.

Kadınların karar alma mekanizmalarına ulaşmasında yeterlilik ve siyasi çalışmadaki ciddiyetin temel alınması gerektiğini belirten Ayşe Luhmas, kadın temsilinin yalnızca yasalar ve seçim mekanizmalarıyla güçlendirilemeyeceğini söyledi. Fas’ın önemli kazanımlar elde etmesine rağmen henüz eşit temsile ulaşamadığını ve kadınların oranının hala üçte birin altında kaldığını ifade eden Ayşe Luhmas, bu durumun aşılması için yasal ve seçim reformlarının yanı sıra kadınlar arasında, özellikle kadın aktivistler ve sivil toplumda faaliyet gösteren kadınlar arasında dayanışmanın güçlendirilmesi gerektiğini kaydetti.

Kadın dayanışması siyasette daha güçlü hale getirilmeli

Ayşe Luhmas, Faslı kadınların parlamentodaki tarihsel sürecine dikkat çekerek, 1993 yılına kadar yasama kurumunun kadınlar açısından neredeyse tamamen boş olduğunu, bu tarihte ilk iki kadının doğrudan seçim yoluyla parlamentoya girdiğini ve daha sonra kota sisteminin uygulamaya konulduğunu hatırlattı. Bugün kadınların parlamentodaki temsilinin, kadın hareketinin onlarca yıl boyunca yürüttüğü mücadele ve biriktirdiği deneyimlerin sonucu olduğunu belirten Ayşe Luhmas, bu birikimin ulaştığı noktayı ve kadın hareketinin bugün hangi hedeflere yönelmesi gerektiğini sorguladı. Ayşe Luhmus, “Siyasi ilerleme önemli ancak yeterli değil. Fas, seçilmiş kurumlarda kadın temsili açısından hala gerilerde yer alıyor. Bu nedenle çalışmalar devam ediyor. Hükümetin, siyasi partilerin ve sivil toplumun büyük çaba göstermesi gerekiyor” şeklinde konuştu.

Kadınların seslerinin taşınması

Meselenin yalnızca seçilmiş kurumlarda kadınların sayısını artırmakla sınırlı olmadığını belirten Ayşe Luhmas, kadınların karar alma mekanizmalarında yer almasının önemine ilişkin farkındalığın da güçlendirilmesi gerektiğini söyledi. Böylece kadınların, toplumu ilgilendiren genel meselelerin yanı sıra kadınların sesini ve sorunlarını da bu kurumlara taşıyabileceğini belirten Ayşe Luhmas, kadın temsilinin güçlendirilmesi sorumluluğunun yalnızca hükümet, siyasi partiler ve sivil topluma ait olmadığını vurguladı. Kadınların da siyasi çalışmalara katılması ve seçilmiş kurumlarda yer alması gerektiğini ifade eden Ayşe Luhmas, “Kadınların da bu makamlara ulaşması ve halkın genel sesiyle birlikte kadınların sesini taşıması gerekiyor” dedi.

Kadın adaylara daha fazla alan talebi

Temsilciler Meclisi seçimleri yaklaşırken Ayşe Luhmas, daha önceki milletvekilliği deneyimine dayanarak seçimlerde aday olmak isteyen kadınlara, “Seçimlerin adil olmasını ve bu ülkeye hizmet etmek isteyen kadınlara aday olma ve yasama kurumuna ulaşma fırsatının verilmesini diliyorum” mesajını verdi. Seçimlerin başarısının seçilmiş kurumların güvenilirliğiyle doğrudan bağlantılı olduğunu dile getiren Ayşe Luhmas, seçimlerin şeffaflığını etkileyebilecek uygulamalardan uzak durulması temennisinde bulundu. Gelecek seçimlerde kadınların temsiline de değinen Ayşe Luhmas, kadınların özellikle bölgesel listelerin yanı sıra il listelerinde de daha fazla yer alması gerektiğini vurguladı. Ayşe Luhmas, bunun kadınlara parlamentoya ve karar alma mekanizmalarına ulaşmaları için daha fazla fırsat sağlayacağını söyledi.