Haber Merkezi- Tarih çoğu zaman erkek liderlerin isimlerini kayda geçirse de Kürdistan’ın yakın tarihinde, bir aşiretin liderliğini üstlenen ve yaşadığı bölgenin kaderini değiştiren kadınlar da bulunuyor. Bu isimlerden biri, Batılı kaynaklarda “Lady Adela” olarak anılan Edlê Xanim.

Edlê Xanim, 1847 yılında Rojhilat Kürdistan’ın Sine kentinde, Sahibqeran adıyla bilinen aristokrat ve tanınmış bir ailede dünyaya geldi. Bilgili ve eğitimli bir ailede yetişen Edlê Xanim, dönemin kadınları açısından oldukça sıra dışı sayılabilecek şekilde genç yaşta edebiyat, siyaset ve diplomasi eğitimi aldı.

Caff aşiretinin lideri ve Osmanlı’nın Şarezor kaymakamı Osman Paşa Cizîrî ile evlenen Edlê Xanim, daha sonra Helebce’ye yerleşti.

Osman Paşa görevleri nedeniyle sık sık kentten ayrıldığı için Edlê Xanim, bölgenin yönetiminde aktif bir rol üstlendi. Özellikle adli ve idari alanlarda yönetimde söz sahibi oldu. Osman Paşa’nın 1909 yılında hayatını kaybetmesinin ardından ise bölgenin yönetimini tamamen üstlenen Edlê Xanim, uzun yıllar bölgenin öncülüğünü sürdürdü.

Helebce’yi ticaret ve kültür merkezine dönüştürdü

Edlê Xanim, ileri görüşlülüğü ve yönetim becerileriyle Helebce’yi küçük bir yerleşimden önemli bir ticaret ve kültür merkezine dönüştürdü. Bölgede bir adalet sistemi oluşturan Edlê Xanim, hukuk ve düzenin sağlanması amacıyla mahkemelerin yönetimine bizzat öncülük etti. Güvenliği sağlamak için bir hapishane kurarak suçluların bölgede serbestçe dolaşmasına izin vermedi.

Yeni bir pazar kuran ve ticareti geliştiren Edlê Xanim, çevre bölgelerden tüccarların Helebce’ye gelmesini teşvik etti. Böylece yalnızca siyasi bir lider değil, aynı zamanda halkının güvenliği ve refahı için çalışan bir yönetici olarak öne çıktı.

İngilizler ona “Cesur Prenses” diyordu

Edlê Xanim’ın adı özellikle Helebce’nin gelişimiyle özdeşleşti. Dönemin kaynaklarına göre ticareti canlandırmak, güvenliği sağlamak, pazarlar oluşturmak ve adalet sistemini güçlendirmek için önemli adımlar attı.

Birinci Dünya Savaşı sırasında çatışmaların ortasında kalan Edlê Xanim, çok sayıda insanın kurtarılmasına da katkıda bulundu. Bu nedenle İngilizler tarafından “Cesur Prenses” anlamına gelen ifadelerle anıldı ve liderliği övgüyle karşılandı.

Tarihin gölgesinde kalan kadınlar

Edlê Xanim’ın adı Kürt tarihini anlatan çalışmalarda saygıyla anılsa da kamuoyunda yeterince tanınmıyor. Oysa yaşamı, kadınların yalnızca aile içerisinde değil; siyaset, diplomasi ve toplumsal yaşamın inşasında da belirleyici roller üstlenebileceğini gösteren güçlü bir örnek olarak değerlendiriliyor.

Edlê Xanim’ın hikayesi, tarihin gölgesinde kalmış kadınların hatırlanması gerektiğini bir kez daha ortaya koyuyor.

Dönemin Kürdistan’ını ziyaret eden çok sayıda Batılı aydın, diplomat ve seyyah da Edlê Xanim’ın bölgedeki etkisinden söz etti.

İngiliz yazar ve siyasetçi Gertrude Bell, 1921 yılında yazdığı mektuplarda Edlê Xanim’dan bahsederek onun gösterişli Kürt kıyafetlerini ve siyasi yeteneğini övdü.

Bölgeyi yerel kıyafetler içerisinde ziyaret eden İngiliz yazar E.B. Soane ise kitabında Edlê Xanim’a yer verdi. Onun Müslüman bir toplum içerisinde böylesine büyük bir güce sahip olmasını dikkat çekici buldu ve Edlê Xanim’ı sıra dışı bir kadın olarak tanımladı.

Edlê Xanim, 1924 yılında hayatının son dönemine kadar Helebce’de yaşamını sürdürdü ve burada defnedildi.

Bugün Edlê Xanim, Kürt tarihinde iradesi güçlü, lider ve öncü bir kadın figürü olarak hatırlanıyor.