ŞİLAN SEQİZÎ

Haber Merkezi - Günümüz savaşları artık yalnızca ateş ve toprağın hâkim olduğu cephelerden ibaret değil; aynı zamanda ekonominin savaş alanına dönüştüğü bir çağ yaşanıyor. 28 Şubat’tan itibaren İran ile ABD/İsrail koalisyonu arasında alevlenen savaşta askeri ve diplomatik kararlar hızla piyasa diline çevrildi. Petrol fiyatları sıçradı, borsalar sarsıldı, deniz taşımacılığı sigortaları pahalandı ve “haber” ile “işlem” arasındaki mesafe neredeyse ortadan kalktı. Öyle ki haberin kendisi bile finansal spekülasyonun aracına dönüştü.

Uluslararası Para Fonu (IMF), enerji, tedarik zincirleri ve finans piyasalarının savaşın etkilerini taşıyan temel kanallar olduğunu vurgularken; Dünya Bankası emtia piyasalarında “tarihsel şok” yaşandığını ve petrolün kısa vadeli risk priminin yükseldiğini belirtti. Uluslararası Enerji Ajansı ise savaşın hem talebi azalttığını hem de küresel enerji piyasasındaki dalgalanmayı kronik hale getirdiğini açıkladı.

Savaş, küresel ölçekte riskin yeniden dağıtıldığı bir mekanizmaya dönüşüyor

21’inci yüzyılın en ürkütücü yanı da burada ortaya çıkıyor: Savaş artık yalnızca maliyet üretmiyor; bazı aktörler için doğrudan bir varlık biçimine dönüşüyor. Bu yeni değer üretimi yalnızca silah satışı ya da toprak işgali üzerinden değil; dalgalanma yaratmak, sigorta primlerini yükseltmek, yapay kıtlık üretmek ve petrol, enerji ürünleri, taşımacılık ile türev piyasalarda arbitraj alanları açmak üzerinden gerçekleşiyor.

Dünya Bankası’nın son analizine göre jeopolitik kaynaklı yüzde 10’luk petrol şoku, doğal gaz fiyatlarını yaklaşık yüzde 7, gübre fiyatlarını ise yüzde 5’in üzerinde artırabiliyor. Bu etkiler gecikmeli biçimde gıda fiyatları ve yoksulluk üzerinden toplumlara geri dönüyor. Başka bir ifadeyle savaş, küresel ölçekte riskin yeniden dağıtıldığı bir mekanizmaya dönüşüyor ve geç kapitalizmde risk, aynı zamanda kârın üretildiği alan anlamına geliyor.

Bu süreçte Donald Trump yalnızca siyasi bir figür değil, aynı zamanda bir “fiyat belirleyici” işlevi görüyor. Son haftalardaki açıklamalarında bir gün tehdit, ertesi gün yumuşama; bir gün gerilim, ertesi gün müzakere mesajı verdi. 17 Nisan’da yeni bir barış görüşmesi olabileceğini söyledi, 5 Mayıs’ta “büyük ilerleme”den söz ederek Hürmüz Boğazı’ndaki eskort operasyonlarını geçici olarak durdurdu, 6 Mayıs’ta ise İran’la son 24 saatte “çok iyi görüşmeler” yapıldığını açıkladı.

Donald Trump konuşuyor, borsalar yükseliyor

Bu açıklama zinciri petrol fiyatlarının düşmesine, borsaların ise yükselmesine yetti. Her ne kadar bu durum doğrudan “bilinçli bir plan” olarak okunamasa da siyasal sinyal üretiminin artık fiyatlama modellerinin temel girdilerinden biri haline geldiğini açık biçimde gösteriyor.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Trump her an doğrudan kişisel çıkar doğrultusunda piyasayı manipüle etmiyor olabilir; ancak siyasal tarzı dalgalanma üretme mantığıyla uyumlu çalışıyor. Piyasalar ondan “hesaplanmış öngörülemezlik” elde ediyor. Yatırımcılar artık Trump’ın açıklamalarının petrolü, savunma hisselerini, doları, altını ve taşımacılığı etkileyebileceğini biliyor. Böylece büyük yatırımcılar, hedge fonları ve sigorta şirketleri yalnızca savaşın fiziksel durumunu değil, “Trump’ın dilini” de finansal veri olarak analiz ediyor. Siyasetin sinyale, sinyalin ise paraya dönüşmesi tam da burada gerçekleşiyor.

Bu dönüşüm petrol piyasasında açık biçimde görüldü. Nisan sonunda Brent petrolü 126 doların üzerine çıkmıştı. Ancak her ateşkes ya da sınırlı anlaşma sinyaliyle yeniden geriledi. 6 Mayıs’ta Brent yaklaşık 100 dolara, WTI petrolü ise 94,81 dolara düştü. Bunun nedeni, müzakerelerde ilerleme sağlandığına ve Hürmüz’de eskort operasyonlarının yeniden başlayabileceğine dair haberlerdi.

Piyasa hareketi değil; ‘savaş primi’

Enerji kaynakları, savaş nedeniyle petrol fiyatlarının yaklaşık yüzde 50 arttığını ve eski dengeye dönüşün aylar sürebileceğini belirtiyor. Bu yalnızca sıradan piyasa hareketi değil; “savaş primi” olarak adlandırılan bir durum. Yani piyasaların her varil petrolün üzerine, olası kesinti korkusu nedeniyle eklediği maliyet.

Peki bu dalgalanma neden bu kadar kârlı? Çünkü türev piyasalarda kâr yalnızca fiyat yönünden değil, zamandan da elde ediliyor. Dünya Bankası’nın vurguladığı nokta da bu: Jeopolitik şok önce kısa vadeli teslimat fiyatlarını yükseltiyor, ardından depolama ve stok talebini artırıyor. Böylece haberi önceden okuyabilen aktörler, piyasanın sarsıntısından doğrudan kazanç sağlayabiliyor.

Bilgiye erişim ve işlem hızı da büyük bir finansal avantaja dönüştü

Siyasi açıklamalardan önce petrol ve yakıt fiyatlarının düşeceğine dair yaklaşık 7 milyar dolarlık bahis oynandığı yönündeki veriler, savaşın artık yalnızca askeri değil; bilgiye erişim ve işlem hızının da büyük bir finansal avantaja dönüştüğü bir alan olduğunu gösteriyor.

Yeni savaş modeli tam da burada klasik savaşlardan ayrılıyor. Eskiden fiyatlar çatışma başladıktan sonra tepki verirdi; bugün ise savaş ihtimali, hatta olası barış senaryoları bile önceden fiyatlanıyor. Analiz kurumlarının “ileriyi fiyatlayan piyasa” dediği yapı bu. Yani piyasalar artık yalnızca mevcut arz-talebi değil; altyapı yıkımını, Hürmüz’ün kapanma ihtimalini, rezerv kayıplarını ve taşımacılık krizlerini de fiyatlıyor.

Uluslararası Enerji Ajansı’nın verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndan günlük ortalama 20 milyon varil petrol geçiyor. Bu miktar dünya deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’ine denk geliyor. Buradaki en küçük aksama bile fiyatları fiziksel arz mantığından çıkarıp politik korku mantığına taşıyor.

Bu noktada savaşın ikinci büyük kâr alanı ortaya çıkıyor: sigorta ve taşımacılık. Son dönemde savaş sigortalarının maliyetleri sert biçimde yükseldi. Bazı risk poliçeleri iptal edilirken bazıları yeniden fiyatlandı. Deniz taşımacılığı yeni bir rant alanına dönüştü.

Savaş yeni rant alanına dönüştü

Hürmüz’de risk arttıkça sigorta primleri yükseliyor ve bu maliyet doğrudan küresel ekonomiye aktarılıyor. Veriler, petrol ürünleri taşımacılığı ve deniz yollarının Asya ile Avrupa’da ciddi baskı altında olduğunu gösteriyor. Asya’da rafine ürün ihracatı gerilerken hafif ve ağır yakıt fiyatları arttı. Bu anlamda savaş yalnızca yıkım değil; aynı zamanda değer zincirlerinin parçalanarak yeni rant alanlarına dönüştürülmesi anlamına geliyor.

Ancak bugünün savaşını anlamak için yalnızca petrol ekonomisine değil, “beklentiler ekonomisine” de bakmak gerekiyor. IMF, savaşın etkilerinin enerji, tedarik zincirleri ve finans piyasaları üzerinden yayıldığını vurguluyor. ODI Araştırma Merkezi ise finans piyasalarının savaşın ekonomik etkilerini sürekli yeniden fiyatladığını belirtiyor. Enerji krizi, enflasyon beklentileri ve küresel büyüme korkusu arasında sürekli bir geri besleme oluşuyor.

Bu nedenle savaş yalnızca bugünü değil, geleceği de rehin alıyor. Faiz oranları, sermaye maliyetleri, ödeme dengeleri ve para politikaları korku üzerinden şekilleniyor. Böylece savaş artık piyasanın dışındaki bir boşluk değil; piyasanın kendi evrelerinden biri haline geliyor.

Tam da bu nedenle “savaşın finansallaşması” kavramı önem kazanıyor. Finansallaşma, kâr üretiminin mal üretiminden dalgalanma üretimine, oradan da beklenti üretimine kayması demek. Petrol artık yalnızca boru hatları ve limanlar üzerinden değil; vadeli işlemler, opsiyonlar, volatilite endeksleri ve sigorta piyasaları üzerinden fiyatlanıyor. Böylece her savaş haberi aynı zamanda bir finansal olaya dönüşüyor.

Akademik çalışmalar da petrol piyasasının finansallaşmasının fiyatların kısa vadeli şoklara duyarlılığını artırdığını gösteriyor. Sonuç olarak yeni savaşlar yalnızca kaynakları yok etmiyor; bilgiye, sermayeye ve işlem altyapısına sahip aktörler için olağanüstü getiriler de yaratıyor.

Trump’ın açıklamaları bu nedenle önem taşıyor. Diplomatik sessizlik yerine kısa ve çelişkili mesajlarla piyasaları sarsıyor. Bir gün “çok iyi görüşmeler”den, ertesi gün operasyonların askıya alınmasından, sonra hızlı anlaşma ihtimalinden söz ediyor. Piyasalar bunları siyasi retorik değil, fiyat verisi olarak okuyor.

Barış her zaman savaşın karşıtı değil; bazen yalnızca kâr üretim biçiminin değişmesidir

5 ve 6 Mayıs’taki sınırlı anlaşma haberleri petrolü düşürdü ve piyasaları rahatlattı. Ancak bu kısa süreli rahatlama bile dalgalanma döngüsünün bir parçasıydı. Çünkü bu sistemde barış her zaman savaşın karşıtı değil; bazen yalnızca kâr üretim biçiminin değişmesidir.

Bu tablo, Trump’ın savaşın piyasa merkezli biçiminin temsilcisi olduğunu gösteriyor. Stratejik karar, medya mesajı ve finansal pozisyon alma arasındaki sınırlar giderek siliniyor. Tehdit ya da barış mesajı aynı gün petrol fiyatlarını, borsa endekslerini ve sigorta primlerini etkileyebiliyor. Böylece siyasetçi de piyasanın aktörlerinden birine dönüşüyor. Günümüz savaşları artık yalnızca kurşunlarla değil, cümlelerle de yürütülüyor.

Bu denklemin diğer tarafında ise sıradan insanlar bulunuyor. Petrol fiyatlarındaki artış kısa sürede ulaşıma, gıdaya ve günlük yaşama zam olarak yansıyor. Resmi raporlar bu tür şokların doğal gaz, gübre, gıda güvenliği ve yoksulluk üzerinde gecikmeli ama yıkıcı etkiler yaratacağını söylüyor. Bu nedenle savaş, insanlar için uzak bir cephedeki patlama değil; günlük yaşamın dalgalanan fiyatlara teslim edilmesi anlamına geliyor.

Günümüz savaşlarında füze ve sözler

Bugün artık açıkça söylenebilir: Yeni savaşlar piyasa mantığına ve dalgalanma üretimine tabi hale gelmiş durumda. Savaş yalnızca jeopolitik hedeflerin aracı değil; aynı zamanda başlı başına bir varlık sınıfı. Üzerine bahis oynanabilen, arbitraj yapılabilen, sigorta satılabilen ve tek bir açıklamayla milyonlarca doların yer değiştirdiği bir alan.

Bu yüzden günümüz savaşlarında hem füze hem söz önemlidir; hem rafineri hem tweet; hem Hürmüz Boğazı hem de haberin yayımlandığı an. Piyasa savaşı fiyatlıyor, savaş da piyasayı yeniden kuruyor. 21. yüzyılın en ürkütücü yüzü tam da bu döngüde ortaya çıkıyor.

Kriz odaklı kapitalizmde dalgalanma savaştan ayrı değildir; dalgalanmanın kendisi savaştır. Finansal yapı karmaşıklaştıkça ve bilgi daha ayrıcalıklı hale geldikçe jeopolitik şoklardan doğan kazanç da güce, bilgiye ve likiditeye en yakın aktörlere akıyor. Bu düzende yalnızca kan dökülmüyor; aynı zamanda fiyat üretiliyor. Ve 21. yüzyılı klasik savaşlardan ayıran şey de tam olarak budur: yalnızca savaş meydanı değil, ölüm üzerinden kurulan spekülasyon alanı.