Ortadoğu’da şimdi kadın zamanı (3)
İran’dan Afganistan’a kadınlar, şiddet, baskı ve kısıtlamalara rağmen yaşam, özgürlük ve seçim hakları için mücadeleyi sürdürüyor. Bu direniş, kadınların sesini günümüz Ortadoğu’sunun ayrılmaz bir parçası haline getiriyor.
İran’dan Afganistan’a kadınların özgürlük arayışı
Haber Merkezi - İran’da kadınlar, devlet baskısı, gözaltılar, idamlar, fiziksel ve cinsel şiddet ile yargı mekanizmaları aracılığıyla sürdürülen hak ihlalleriyle karşı karşıya kalıyor. Kadın hakları savunucuları, aktivistler, avukatlar ve doktorlar üzerindeki baskılar devam ederken, gözaltı merkezlerinden cezaevlerine ve yargı kurumlarına uzanan ihlaller, kadınların yaşam ve özgürlük mücadelesini hedef alıyor.
Bir yılda en az 23 kadın idam edildi
2026 yılının başından Kasım ayının sonuna kadar gözaltına alınan 300’den fazla kadının kimliği insan hakları ağları tarafından kayıt altına alındı. Gözaltılara hakaret ve tehditler eşlik ederken, aileler de yakınlarının nerede tutulduğu ve hangi gerekçeyle gözaltına alındığı konusunda uzun süre bilgi alamadı. Bilgiye erişim kısıtlamaları ve belgeleme güçlükleri nedeniyle bu sayının gerçek tabloyu tam olarak yansıtmıyor. İran İnsan Hakları Örgütü, 2026 yılının başından 11 Kasım’a kadar ülkede en az 23 kadının idam edildiğini bildirdi.
Maden protestolarında kadınlara saldırı
16-17 Haziran 2026’da askeri güçlerin Beluç protestoculara yönelik saldırılarında en az 7 kadın yaralandı, çok sayıda kadın ise gözaltına alınarak bilinmeyen yerlere götürüldü. Maden faaliyetlerine karşı çıkan kadınlara yönelik bu müdahale, 24 saatten kısa süre içinde gerçekleşen ikinci saldırı oldu. Daha önce Ser Siyah köyünde düzenlenen protestoya Taftan Altın Madeni görevlilerinin müdahalesi sonucu 55 yaşındaki Beluç kadın Bîbînur Rîgî Kute ağır yaralandı.

Kadınlar Jîna’yı kurdu
Bu baskılara rağmen kadınlar, farklı bölgelerde dayanışma ağları kurmak ve taleplerini bir araya getirmek için çaba gösterdi. 30 Nisan 2026’da Rojhilat Kürdistan’daki beş kadın örgütü yayımladıkları bir açıklamayla “Rojhilat Kürdistan Kadın Platformu - Jîna”yı kurdu. Platformun kuruluş amacı, dayanışmayı ve örgütsel bütünlüğü güçlendirmek, toplumsal cinsiyete dayalı talepleri ulusal mücadelelerle buluşturmak olarak açıklandı.
Yasa tasarılarıyla baskının kapsamı genişletildi
Hukuk ve yasama alanında, İran İslami Şûra Meclisi milletvekilleri 23 Ekim 2026’da “İstihbarat servislerinin, yabancı devletlerin veya kurumların nüfuzuyla mücadele” adı verilen yasa tasarısının 30 ve 31’inci maddeleri ile 3’üncü maddeye eklenen fıkrayı kabul etti. Hukukçu, kamu ve Avrupa uluslararası hukuku uzmanı, araştırmacı ve yazar Nîre Ensarî, söz konusu tasarı hakkında ajansımıza yaptığı değerlendirmede “toplumsal yaygınlık” gibi kavramların belirsizliğine ve bilimsel, kültürel ile medya faaliyetlerinin suç kapsamına alınması ihtimaline dikkat çekti. Nîre Ensarî, tasarıyı din ile bilim arasındaki çatışma çerçevesinde ele alarak, bu tür düzenlemelerin baskının kapsamını genişletebileceğini belirtti.
Cezaevleri direniş alanlarına dönüştü
Buna rağmen İran cezaevleri, birçok kadın tutsak için teslimiyetin değil, direnişin alanına dönüştü. Zeyneb Celaliyan, Werîşe Muradî, Pexşan Ezîzî, Golrokh İrayî ve Şerife Muhammedî’nin yanı sıra ağır cezalara, işkenceye ve güvenlik baskılarına rağmen insani ve özgürlükçü duruşlarından vazgeçmeyen onlarca kadın tutsağın mücadelesi, direnişin simgelerinden biri haline geldi. Cezaevlerindeki bireysel ve kolektif direnişin yanı sıra, 21 Ocak 2024’te başlatılan “Salı Günleri İdamlara Hayır” kampanyası da faaliyetlerini sürdürdü. Rojhilat Kürdistan Barış Anneleri gibi grupların da destek verdiği kampanya, idam cezasına karşı mücadeleyi cezaevlerinden toplumsal alana taşıdı.
15 siyasi oluşumdan insan hakları ilkeleri belgesi
Siyasi düzeyde de geçiş döneminde ortak insan hakları ilkelerinin hazırlanmasına yönelik girişimlerde bulunuldu. İran İnsan Hakları Örgütü’nün ev sahipliğinde düzenlenen 6’ncı Oslo Konferansı, 27-28 Eylül 2026 tarihlerinde gerçekleştirildi. Konferans kapsamında 15 siyasi parti ve oluşum, “Geçiş Dönemi İçin Asgari İnsan Hakları İlkeleri” başlıklı belgeyi imzaladı. Belgede idam cezasının kaldırılması ve hukuki eşitlik gibi konular vurgulandı.
İran Sol Partisi temsilcisi Ferzane Azîmî, söz konusu belgenin imzalanmasının gerekliliğine ilişkin ajansımıza yaptığı açıklamada, bu uzlaşmanın İran’ın ekonomik ve siyasi krizler, askeri gerilimler, enflasyon, ulusal para biriminin değer kaybı ve işsizliğin artmasıyla karşı karşıya olduğu, hükümetin ise meşruiyet krizi yaşadığı bir dönemde sağlandığını söyledi.
Farklı eğilimlere sahip siyasi hareketlerin bu belgeyi imzalaması, insan hakları alanında asgari ilkeler üzerinde uzlaşma ve geçmişte yaşananların tekrarlanmasını önleme çabası olarak değerlendirildi. 1979 Devrimi sonrasında yaşananlar, 90’lı yıllardaki baskılardan 1988’deki idamlara ve son yıllardaki idam dalgasına kadar, her türlü siyasi geçiş sürecinde yurttaş haklarının güvence altına alınması gerekliliğinin temel gerekçelerinden biri olmayı sürdürüyor.
İdam cezasının tamamen kaldırılması, siyasi tutsakların serbest bırakılması ve baskının yeniden üretilmesine olanak sağlayan yapılarla mücadele, belgenin başlıca maddeleri arasında yer alıyor. İmzacılar, bu ilkeler üzerinde uzlaşarak cezaevi, idam ve yurttaş haklarının ihlali döngüsünün tekrarlanmasını önleyecek bir zemin oluşturmayı amaçlıyor.
Geçim sıkıntısı ve dijital alanın kısıtlanması
Ekonomik kriz, satın alma gücünün düşmesi, alacakların ödenmesindeki gecikmeler ve iletişim kısıtlamaları, kadınlar da dahil olmak üzere işçilerin, öğretmenlerin, emeklilerin ve çalışanların yaşamını etkiledi. Emeklilerin farklı kentlerde katılımıyla 19 Nisan 2026 Pazar günü başlayan ve “Protesto Pazarları” olarak adlandırılan haftalık eylemler, geçim koşullarına yönelik hoşnutsuzluğu ve biriken ödenmemiş alacakları yansıtıyor. Aynı zamanda internetin kısıtlanması, operatör tarifelerine yüzde 40 zam yapılması ve şebeke kalitesinin düşmesi, dijital alanda faaliyet gösteren işletmeleri de daha fazla zorlukla karşı karşıya bıraktı.
Kirmaşanlı programcı ve internet eğitmeni Aryana, ajansımıza yaptığı açıklamada mesleki ihtiyaçlarını karşılamak için her ay yüksek miktarda harcama yapmak zorunda kaldığını söyledi. İnternet üzerinden gelir elde eden kadınlar için erişim kısıtlamaları ve artan maliyetler yalnızca teknik bir sorun değil, aynı zamanda istihdam olanaklarını ve ekonomik bağımsızlıklarını da etkileyebilecek bir durum.
Kadınların toplumsal yaşamdaki varlığının denetlenmesi
Kadınların kamusal alandaki varlığına yönelik kısıtlamalar farklı biçimlerde de ortaya çıkıyor. Mezar taşlarındaki fotoğrafların tahrip edilmesinden kentlerdeki reklam panolarından kadınların yüzlerinin silinmesine kadar kamusal alanlardaki kadın görüntülerinin tahrip edilmesi veya kaldırılması, bu sürecin örnekleri arasında yer alıyor. Kirmaşanlı kadın hakları aktivisti Ferengîs D., “Bu uygulamalar, giyim ve toplumsal yaşama katılımla ilgili kısıtlamalarla birlikte, kadınların konumu ve kamusal alanda bağımsız özne olarak kabul görme düzeyleri hakkında sorular ortaya çıkarıyor” ifadesinde bulundu.
Taliban yönetimindeki Afganistan’da kadınların görüntülerine yönelik kısıtlamalar, birçok kamusal alanda yüzlerinin gösterilmesinin yasaklanmasına, terzi dükkanları ve kuaförlerdeki fotoğraflarının indirilmesine kadar vardı. İran’da ise “uygunsuz örtünme” gerekçesiyle, Güney Horasan, Tahran ve diğer kentlerde ticari işletmelerin, kafelerin ve alışveriş merkezlerinin mühürlenmesi, kadınların toplumsal yaşamdaki varlığına baskı uygulama araçlarından biri oldu. İran ve Afganistan’da bu politikaların biçimi ve kapsamı aynı olmasa da her iki deneyim de kadınların giyimi ve görüntülerinin sergilenmesine ilişkin düzenlemelerin, hükümetlerin kadınların günlük yaşamına müdahale ettiği alanlardan birine nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
Kadınlara yönelik şiddet: Aile içi katliamlardan dijital şantaja
İnsan hakları kuruluşlarının raporlarına göre, 2026 yılının başından kasım ayının sonuna kadar İran’da en az 100 kadın ve 20 çocuk katledildi. Vakaların büyük bölümünde faillerin eşler, partnerler veya diğer aile üyeleri olduğu belirtildi. Kadınlar ve kız çocukları, dijital ortamda özel görüntülerinin yayımlanması ve internet üzerinden şantaja maruz bırakılması nedeniyle de ağır sonuçlarla karşı karşıya kaldı. Özellikle Kirmaşan ve Luristan’da yaşanan bu tür vakalarla bağlantılı olarak 20’den fazla kadın ve kız çocuğunun intihara sürüklendiği raporlara yansıdı.
‘Namus Cinayetlerini Durdurun’ kampanyası
Bu çerçevede, “Namus Cinayetlerini Durdurun” kampanyası, kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği alanında çalışan bir grup aktivistin girişimiyle Ekim 2020’de ilan edildi. Kampanya kadın katliamlarıyla mücadele etmek amacıyla kuruldu. Bu konuda “Namus Cinayetlerini Durdurun” kampanyasının sözcüsü Rezvan Mukaddem, kadın katliamlarına karşı örgütlü ve sistematik mücadelenin sürdürülmesi gerektiğini vurgulayarak, “Kadınlar hiç kimsenin namusu değildir ve hiç kimse bir başkasının namusu değildir” diye belirtti.
İran’da binlerce kız çocuğu evliliğe zorlanıyor
Çocuk yaşta evlilikler, kız çocuklarını seçim hakkından, eğitimden ve toplumsal fırsatlardan mahrum bırakan önemli bir hak ihlali. İran’da 2026 yılına ait güncel ve resmi veriler bulunmuyor. Ancak geçmiş yıllarda 18 yaş altındaki kız çocuklarının yılda ortalama 135 bin evliliğe zorlandığı bilgisi temel alındığında, 2026’nın ilk dokuz buçuk ayında yaklaşık 85 bin çocuk yaşta evlilik gerçekleştiği tahmin ediliyor. Bu rakam, güncel resmi verilere değil, önceki yılların ortalamasına dayanıyor.
Dijital platformlarda çocuk yaşta evlilik teşviki
Bazı dijital platformların çocuk yaşta evlilikleri teşvik eden faaliyetleri de endişelere yol açtı. İran’daki İnsan Hakları Aktivistleri Topluluğu tarafından yapılan araştırmada, “Adem ve Havva” adlı evlilik uygulamasında 13-17 yaşlarındaki kız çocuklarına ait en az 100 profilin bulunduğu belirlendi. Araştırmada ayrıca uygulamanın, 16 yaşındaki bir kız çocuğunun 23 yaşındaki bir erkekle evliliğini tanıttığı ortaya çıktı. Araştırmanın yayımlanmasının ardından 24 sivil toplum ve insan hakları örgütü, Google ve Meta’ya başvurarak uygulamanın ve bağlantılı reklam hesaplarının kaldırılmasını talep etti. Google, 9 Ekim’de uygulamayı Google Play’den kaldırırken, Meta da reşit olmayanların evliliklerini tanıtan reklam bağlantılarını Instagram ve Threads’den kaldırdı.
Okullara saldırı ve kimlik künyelerin dağıtımı
28 Şubat’ta Minab’daki Şecere-i Tayyibe Okulu’na ve Lamer’deki bitişik okul ile spor kompleksine düzenlenen saldırı, aralarında çocukların da bulunduğu 200’den fazla sivilin ölümüne ve yaralanmasına yol açtı. Aynı dönemde bazı okullardaki öğrencilere askeri künyelere benzer kimlik künyeleri dağıtılmaya çalışıldığına ilişkin haberler yayımlandı. Bu durum ailelerin tepkisine yol açtı, ancak Eğitim ve Öğretim Bakanlığı, bu künyelerin hazırlanması için ülke çapında bir talimat verildiğini yalanladı. Ajansımız da Kirmaşan’daki okullarda sembolik mevzilerin kurulması, savaş ekipmanlarının yerleştirilmesi ve öğrencilere künye dağıtılmaya çalışılması hakkında haber yaptı.
Motosiklet ehliyeti: Henüz uygulamaya geçirilmeyen bir talep
Kadınların motosiklet ehliyeti alması, Bakanlar Kurulu kararının onaylanmasına rağmen henüz tam olarak uygulamaya geçirilmemiş taleplerden biri. Eğitim ve resmi ehliyet alma hakkından mahrum bırakıldıkları yıllar boyunca kadın motosiklet sürücüleri, can güvenliği ve maddi kayıp riskiyle karşı karşıya kaldı. Öyle ki 21 Mart 2026’dan 22 Temmuz 2026’ya kadar İsfahan’da 18 kadın motosiklet sürücüsü yaşamını yitirdi. Ehliyet sahibi olmamak, kaza durumunda sigorta tazminatının alınmasını da zorlaştırabiliyor ve tedavi ile zararların karşılanmasına ilişkin masrafları kadınların ve ailelerinin üzerine bırakabiliyor. Şubat 2026’da Bakanlar Kurulu, polise kadınlara uygulamalı eğitim verme, sınav düzenleme ve ehliyet çıkarma yükümlülüğü getiren bir kararı onayladı. Yıllarca bu haktan mahrum bırakılmanın ardından alınan karar, söz konusu hakkın tanınması yönünde bir adım oldu, ancak uygulamaya geçirilmesi hala gecikiyor.
Sınırın iki yakasında: Göçün acısından geri dönüş ihtimaline
Yıllar önce Afganistan’daki kısıtlamalardan ve güvensizlikten kaçarak İran’a sığınan kadınlar için zorunlu geri dönüş, göç acısının sona ermesi anlamına gelmiyor. Bu kadınların çoğu, Taliban’ın eğitim, istihdam, toplumsal yaşama katılım ve kadın haklarının büyük bölümünü kısıtladığı bir ülkeye geri dönme ihtimaliyle karşı karşıya.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin verilerine göre, 2026 yılının ilk dokuz ayında İran ve Pakistan’dan Afganistan’a 1 milyon 290 bin mülteci geri döndü. Raporda, geri dönen ailelerin yüzde 45’inin kadınlar tarafından yönetildiği belirtildi. Birleşmiş Milletler Kadın Birimi’nin raporuna göre ise geri dönen her beş kadından biri herhangi bir beceriye sahip değil. Kadınların yüzde 40’ı teknik, dijital ve mesleki alanlarda beceri sahibi olmasına rağmen iş olanaklarına erişemiyor. Ayrıca bu kadınlar, kendi işlerini kurabilmek için gerekli sermayeden de yoksun.
Afganistan’da kadın tutuklu sayısı yüzde 435 arttı
Taliban İçişleri Bakanlığı, Ocak 2026’da ülkedeki kadın tutuklu sayısının yüzde 435 artarak bin 825’e ulaştığını açıkladı. Cumhuriyet yönetiminin devrilmesinden önce cezaevlerinde 840 kadın tutuklu bulunuyordu. Dünya İşkenceyle Mücadele Örgütü ve Birleşmiş Milletler’in raporlarında da Taliban cezaevlerinde kadınlara yönelik sistematik şiddete dikkat çekildi. Birleşmiş Milletler’in bir raporuna göre, yalnızca bir yıl içinde cezaevlerinde 15 kadın ve 6 kız çocuğu tecavüze uğradı. Herat Kadın Cezaevi’nin eski müdürü Âliye Azîzî’nin akıbetinin bilinmemesi de kadın tutukluların durumuna ilişkin örneklerden biri. Âliye Azîzî, 2 Ekim 2021’den bu yana kayıp ve kendisinden bugüne kadar haber alınamadı.
Yüzlerce kadına kırbaç cezası
Afganistan İnsan Hakları ve Demokrasi Örgütü’nün raporu, Şubat 2022’den Nisan 2026’ya kadar en az 422 kadının kamuya açık alanlarda ve spor stadyumlarında kırbaçlandığını gösteriyor. Taliban yönetiminin ilk yıllarında kaydedilen verilerde ise 159 kadının katledildiği, 50 kadının psikolojik baskılar sonucunda intihara sürüklendiği ve bin 115’ten fazla kadının cezaevine konulduğu belirtiliyor.

Hukuki kazanımların ortadan kaldırılmasından kısıtlayıcı yasalara
Afganistan’da kadınlara yönelik mevcut kısıtlamalar, Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesi Yasası’nın 1388’de kabul edilmesinden Anayasa’da toplumsal cinsiyet eşitliğinin güvence altına alınmasına kadar son yirmi yılda elde edilen hukuki kazanımların aşamalı olarak ortadan kaldırıldığı bir süreçte uygulanıyor. Kadın İşleri Bakanlığı’nın dağıtılarak İyiliği Emretme ve Kötülükten Sakındırma Bakanlığı’na dönüştürülmesiyle kadınlara yönelik bir dizi kısıtlayıcı karar ve düzenleme çıkarıldı. Bu sürecin devamında 2026 yılında “Eşlerin Ayrılığına İlişkin Esaslar”ın kabul edilmesi de kadınlar açısından doğuracağı hukuki sonuçlar ve çocuk yaşta evlilikleri kolaylaştırma ihtimali konusunda endişelere yol açtı.
Sağlık krizi, yetersiz beslenme ve haklardan mahrum bırakılmanın sonuçları
Birleşmiş Milletler raporlarına göre Afganistan’da yaklaşık 3,7 milyon çocuk akut yetersiz beslenme sorunuyla karşı karşıya ve bunların yüzde 57 ila 61’ini kız çocukları oluşturuyor. Birleşmiş Milletler Kadın Birimi’nin verilerine göre de Afganistan’daki kadınların yüzde 90’ı ruhsal ve psikolojik sorunlarla mücadele ediyor. Bu veriler, kadınların eğitime, istihdama ve toplumsal yaşama katılımına erişimlerinin kısıtlandığı, dolayısıyla destek kaynaklarına ve uzmanlık gerektiren hizmetlere ulaşma imkânlarının da azaldığı bir dönemde yayımlandı.
Ekonomik faaliyetlerden gizli eğitime
Geçmişte, 1259-1280 Hicri Şemsi yılları arasında Abdürrahman Han döneminde Bîbî Sengî ve Meryem gibi kadınlar despotizme karşı direndi. RAVA lideri Mîna Keşver Kemal ise kadınları bilinçlendirme ve örgütleme yolundaki faaliyetlerini sürdürdü ve bu uğurda yaşamını yitirdi. Bugün de yeni nesil Afgan kadınları, Taliban’ın kısıtlamalarına rağmen faaliyetlerini sürdürmenin ve bağımsızlıklarını korumanın farklı yollarını buldu.
Önceki hükümetin düşmesinin ardından Kadın Ticaret Odası’nın kapatılmasından sonra bir grup kadın, 2022 yazında bu kurumu yeniden faaliyete geçirdi. Yayımlanan verilere göre bugün yaklaşık 10 bin kadın resmi ruhsatla, 100 bine yakın kadın ise ruhsatsız olarak çevrim içi alanlarda ve küçük ölçekli işletmelerde faaliyet gösteriyor.
Bu ekonomik faaliyetlerin yanı sıra Taliban’a karşı kendiliğinden gelişen sokak hareketleri ve gizli eğitim sınıfları düzenleme girişimleri de devam etti. Binlerce kız çocuğu, resmi kısıtlamalara rağmen eğitimlerini sürdürebilmek için yer altı kurslarında ve örtü adı altında faaliyet gösteren dini okullarda öğrenim görüyor.
Kadın hakları aktivisti ve psikolog Yelda Ahmed de 25 Kasım dolayısıyla ajansımıza gönderdiği mesajda, kadınların despotizm ve adaletsizlik konusunda bilinçlendirilmesinin gerekliliğine dikkat çekti. Yelda Ahmed, mesajının sonunda zulme karşı mücadelenin sürdürülmesi, kadınların direnmesi, ittifak kurması ve dayanışma içinde olması gerektiğini vurgulayarak, maruz bırakıldıkları zulme karşı birlik çağrısında bulundu.
İran ve Afganistan’da kadınlar, farklı siyasi ve toplumsal koşullara rağmen şiddet, baskı, hak ihlalleri ve kısıtlamalarla karşı karşıya kalıyor. Yaşam, özgürlük, eğitim, güvenlik ve ekonomik bağımsızlık hakları için mücadele eden kadınlar, kendi gelecekleri hakkında karar verebilmenin önündeki engelleri aşmaya çalışıyor.
*Yarın Ürdün ve Lübnan dosyası yayınlanacak

